محمد مهدی مولایی

از زمانی که پادکست‌ها یا رادیوهای اینترنتی، همزمان با تحولات فضای مجازی جهانی به دنیای وب فارسی هم قدم گذاشتند حدود سه-چهار سال می‌گذرد. پادکست، این امکان جدید ارتباطی، تکنولوژی انتشار فایل‌های صوتی در اینترنت است که همراهی‌اش با قابلیت آر.‌اس.‌اس (RSS) و امکان دریافت فایل‌های صوتی در هر زمان، آن را از نسل قبلی رادیوهای اینترنتی متمایز می‌کند. واژه پادکست که از ترکیب کلمات آی‌پاد (بخش‌کننده موسیقی شرکت اپل) و کستینگ (به معنی انتشار) ساخته شده از حدود سال ۲۰۰۲ مطرح شد. پادکست‌ها، دومین تحول در زمینه روزنامه‌نگاری شهروندی بودند که پس از وبلاگ‌ها متولد شدند. همانطور که وبلاگ‌ها باعث شدند شهروندان دنیای مجازی بدون نیاز به داشتن دانش فنی و سرمایه بالا، بتوانند هر کدام صاحب صفحه‌ای شخصی برای به اشتراک گذاشتن نظرات‌شان شوند و در واقع هر کدام یک روزنامه‌ای شخصی داشته باشند، پادکست‌ها هم امکان انتشار ساده فایل‌های صوتی را فراهم کردند تا کاربران اینترنتی صاحب رادیوهای شخصی هم بشوند. اما این تنها کاربرد پادکست نیست و پادکست‌ها به سرعت کاربردهای فراوانی پیدا کردند. از انتشار خاطرات و نظرات شخصی گرفته تا اطلاع‌رسانی در حوزه‌های مختلف سیاسی اجتماعی تا تولید برنامه‌های سرگرم‌کننده و موسیقی محور، مواردی هستند که موضوع پادکست‌های فراوانی را تشکیل می‌دهند.

پادکست‌ها خیلی سریع و همزمان با تحولات روز رسانه‌ای توسط تعدادی از وب‌سایت‌ها و وبلاگ‌های فارسی مورد توجه قرار گرفتند. همزان با این تحول بود که در «اولین دوره برگزاری نظرسنجی برترین‌های رسانه‌ای سال» که در سال ۱۳۸۴ برگزار شد، پادکست‌ها هم بخشی از رسانه‌های مورد بررسی بودند و هفت پادکست برگزیده سال ۱۳۸۴ معرفی شدند. اما این توجه اولیه به پادکست در اینترنت ایرانی شاید ناشی از ذوق‌زدگی اولیه بود چرا که نسل اول پادکست‌های فارسی یکی پس از دیگری تعطیل شدند تا سال ۱۳۸۵ سال افول زودهنگام پادکست‌های فارسی باشد. از همین رو بود که در «دومین دوره برگزاری نظرسنجی برترین‌های رسانه‌ای سال» بخش پادکست از نظرسنجی حذف شد، چرا که اصلا تعداد قابل قبولی پادکست فارسی وجود نداشت که مورد ارزیابی قرار گیرد.

سال ۱۳۸۶، اما شاید سال تولد دوباره پادکست‌های فارسی باشد. هر چند که به دلایل متعددی از جمله سختی‌های تولید و انتشار برنامه‌های صوتی و گستره نبودن دسترسی به اینترنت پر سرعت برای دریافت این فایل‌های حجیم، هنوز پادکست در ایران رسانه‌ای فراگیر نیست، اما ایجاد موج جدیدی از پادکست‌های فارسی، نوید شکل‌گیری نسل دوم پادکست‌های ایرانی را می‌دهد.

چند اتفاق به ظاهر ساده و کوچک در سال ۱۳۸۶ در عرصه پادکست‌های فارسی می‌تواند مقدمه‌ای باشد برای تحولات و اتفاقات بهتری در سال آینده. برگزاری اولین نشست علمی در مورد پادکست در دانشگاه تهران از جمله این اتفاقات بود. این نشست خرداد ماه امسال با عنوان «پادکست، زندگی روزمره» و با شعار «وبلاگ کافی نیست، پادکست را تجربه کنید!» در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد. سخنرانی تعدادی از اساتید علوم ارتباطات و روزنامه‌نگاران و ارائه چند مقاله علمی در مورد پادکست از بخش‌های این نشست بود تا به این ترتیب پادکست در محافل دانشگاهی ایران هم مطرح شده باشد.

اتفاق بعدی ورود بخش پادکست به جشنواره‌ بین‌المللی امسال صدای جمهوری اسلامی ایران بود. ورود دیرهنگامی که نشان از این دارد که بالاخره صداوسیما هم به این نتیجه رسیده که می‌توان از ظرفیت‌های پادکست به عنوان مکملی برای رادیو استفاده کرد.

تولد دومین سایت ویژه پادکست‌های فارسی زبان هم در اواخر سال ۱۳۸۶ اتفاق افتاد. پس از سایت «آوای پارسیان»، ارائه‌دهنده سرویس و فضای راه‌اندازی پادکست که حدود دو سال از راه‌اندازی آن می‌گذرد و هم‌اکنون میزبان تعدادی از پادکست‌های فارسی است، در اواخر سال سایت «پارسی‌کست» هم راه‌اندازی شد که در آغاز راه با ارائه فهرستی از پادکست‌های فارسی، دری و تاجیکی فعالیتش را شروع کرده است.

مجموعه این اتفاقات و همچنین برگزاری چند نشست آموزشی در زمینه پادکست و همینطور شروع به فعالیت چند پادکست‌ تخصصی در سال گذشته ما را امیدوارانه به سال جدید می‌رساند. با این توضیحات به پادکست‌های فعال فارسی در سال ۱۳۸۶ نگاهی می‌اندازیم.

طبیعی است که به علت محدود بودن تعداد پادکست‌های فارسی، انتخاب برگزیده‌ در این حوزه با مشکلات خاص خود همراه باشد. به همان اندازه که در بخش وبلاگ‌ها با انبوه وبلاگ‌های موفق مواجه هستیم که انتخاب را بسیار دشوار می‌کند، در بخش پادکست با محصولاتی مواجه هستیم که تا رسیدن به وضعیت شایسته فاصله دارند. با این وجود تلاش گروه انتخاب کنندگان هفت‌سنگ در بخش پادکست‌ها بر این بوده تا با انتخاب و معرفی آثار قابل‌ قبول‌تر زمینه‌ای برای معرفی این پادکست‌ها و جلب مخاطبان بیشتر برای این رسانه نوپا فراهم شود.

۱- پادکست شخصی
برگزیده اول: به خاطر خودم میگی؟
برگزیده دوم: رادیو عاشیق
برگزیده سوم: خرابات مغان

حسین پسر بچه شاد و دوست‌داشتنی است که والدینش در پادکستی با عنوان «به خاطر خودم میگی؟» صداهای ضبط شده او را قرار می‌دهند و در وبلاگی با همین عنوان درباره او می‌نویسند.
این فایل‌های صوتی که بیشتر هنرمندی‌های موسقیایی حسین است، مواردی از قبیل نواختن فلوت، خواندن ترانه‌های قدیمی و جدید و اجرای آهنگ‌های معروف با سوت‌زدن را شامل می‌شود. پادکست «به خاطر خودم میگی؟» نمونه قابل توجهی از استفاده شخصی از پادکست است و نسبت به سایر گزینه‌ها شایسته عنوان برترین پادکست در این بخش است.

پادکست «رادیو عاشیق» برگزیده دوم این بخش، مجموعه فایل‌های صوتی است که بیشتر حال و هوای شخصی و ادبی دارند. «خرابات مغان» برگزیده سوم هم همانند پادکست قبلی حال و هوای ادبی و شخصی دارد. تولیدکنندگان این پادکست‌ها ترکیبی از تولیدات ساده و دردل‌های ضبط شده خودشان به اضافه گلچینی از صداهای مورد علاقه‌شان را عرضه می‌کنند.
پادکست‌های «حاجی اسماعیل» و «امین رسولی» هم نمونه‌های دیگر پادکست‌های شخصی هستند.

۲- پادکست وبلاگی
برگزیده اول: رادیو یک‌پزشک
برگزیده دوم: رادیو آپدیت
برگزیده سوم: رادیو سیتی

پادکست یک‌پزشک، همانند وبلاگ علیرضا مجیدی نویسنده آن در سال گذشته در وبلاگستان فارسی جای خود را به خوبی باز کرد.
یک پزشک ضمن اینکه با ارائه پیشنهاد ساخت پادکست گروهی توسط وبلاگ‌نویسان خبرساز شد، خود چهار پادکست ساخت که اکثرا حال و هوای هنری داشتند.
«اینجا وبلاگستان است، صدای یک پزشک»، «لوچیانو پاوارتی»، «دوریس لسینگ»، «جوانی بدون جوانی کاپولا و کیهان کلهر» عنوان چهار برنامه صوتی وبلاگ یک‌پزشک بودند. وبلاگ یک‌پزشک سال گذشته به عنوان وبلاگ سال ۱۳۸۶ انتخاب شد و امسال هم در بخش وبلاگ‌های ترکیبی بین برگزیدگان وبلاگستان فارسی قرار دارد.

رضا مقدری در رادیو آبدیت‌، همانند وبلاگ آبدیت‌بلاگ به موضوع فناوری اطلاعات می‌پردازد. آبدیت‌بلاگ، از وبلاگ‌های شناخته شده حوزه فناوری اطلاعات است که امسال در بخش وبلاگ‌ها هم در میان برگزیدگان قرار دارد. مقدری امسال دو برنامه صوتی برای پادکستش تهیه کرد. برنامه اول در مورد پیج‌رنگ گوگل بود که رویکردی آموزشی داشت و برنامه دوم در مورد سایت دیگ بود.

پادکست «رادیوسیتی» برگزیده سوم این بخش هم حال و هوایی شخصی دارد. نویسنده وبلاگ «رادیوسیتی» امسال سه برنامه صوتی در پادکستش عرضه کرد که همگی خواندن اشعار و قطعات ادبی خودش بودند.
سمیک، کمانگیر، راه من دیگر پادکست‌های وبلاگی فعال سال گذشته بودند.

۳- پادکست گروهی - مجله صوتی
برگزیده اول: رادیو کالج پارک
برگزیده دوم: نوبت زن ایرانی
برگزیده سوم: پادکست شفا

«رادیو کالج پارک» تنها بازمانده نسل اول پادکست‌های فارسی، که سال ۸۴ در نظرسنجی برترین‌های رسانه‌ای سال به عنوان دومین پادکست فارسی زبان انتخاب شد، همچنان با قدرت به کار خود ادامه می‌دهد. «رادیو کالج پارک» دستپخت دانشجویان و فارغ التحصیلان ایرانی دانشگاه مریلند امریکاست. برنامه هفتگی این دانشجویان بعد از گذشت سه سال هنوز هر هفته به‌روز می‌شود تا نمونه خوبی از کار گروهی در این زمینه باشد. این برنامه هفتگی مجله‌ای صوتی است که اخبار و گزارش‌های دانشگاه، شعرخوانی، داستان‌خوانی و دیگر برنامه‌های علمی و سرگرم‌کننده را شامل می‌شود.

«نوبت زن ایرانی» برگزیده دوم این بخش، پادکستی است که به طور تخصصی به اخبار و مسائل مربوط به حوزه زنان می‌پردازد.
این پادکست در ماه‌های پایانی سال از جمله معدود پادکست‌های همچنان فعال فارسی است با شعار «به جای تکثیر دردها بیایید تواناییهایمان را تکثیر کنیم»، «همه کسانی را که دوست دارند درباره زن ایرانی بگویند، بنویسند یا صوت و تصویر برای آگاهی بیشتر زنان منتشر کنند» را به همکاری دعوت کرده است.
«پادکست شفا»، دیگر برگزیده این بخش هم محتوایی فرهنگی-ادبی را در قالب برنامه‌هایی صوتی ارائه می‌دهد.

۴- پادکست مجله‌های اینترنتی
برگزیده اول: پنج روز
برگزیده دوم: مجله اینترنتی سپنج، صدای مستقل ادبیات ایران
برگزیده سوم: شبکه خبری بی سیم جادوگری پاتربان

مجله اینترنتی پنج‌روز، که عنوانش برگرفته از شعری از حافظ است در بخش درباره سایت اینطور معرفی می‌شود: «مدت زمان زندگی ما توی دنیا کم است. مثل چند روز کوتاه. می‌خواهیم در 5 روز درباره اینکه چگونه در این 5 روزه دنیا خوب و درست زندگی کنیم حرف بزنیم. برای همین اسم سایت را گذاشتیم 5 روز. سایت 5روز مثل یک دفترچه‌ راهنماست. ما سعی کرده‌ایم دفترچه‌ی راهنمای کوچکی برای زندگی و به قول حافظ، خوش زیستن بنویسیم.»
رادیو پنج‌روز، یا همان پادکست مجله یکی از بخش‌های چهارگانه این سایت است. پادکست‌های این مجله هماهنگ با ویژه‌نامه‌های مکتوب آن به موضوعاتی از قبیل مهمان، ازدواج، طلاق، همسایه، کادو، غذا، سفر، جوانی و مرگ پرداخته است.

برگزیده دوم این بخش، پادکست مجله اینترنتی سپنج با شعار صدای مستقل ادبیات ایران، در بخش پادکست به تولید و گردآوری برنامه‌های صوتی در حوزه ادبیات مخصوصا شعر می‌پردازد.

پادکست پاتربان یا شبکه خبری بی سیم جادوگری پاتربان، بخشی از سایت شبکه دیوانه‌ساز ایرانی، سایت علاقه‌مندان ایرانی هری‌پاتر و ادبیات فانتزی است. این پادکست برگزیده سوم پادکست مجله‌های اینترنتی است و در سال گذشته ۹ برنامه صوتی برای مخاطبانش تهیه کرد.

البته پادکست مجله اینترنتی هفت‌سنگ هم از پادکست‌های فعال مجله‌های اینترنتی در سال ۱۳۸۶ بود که طبیعتا در بخش مسابقه و ارزیابی شرکت داده نشده است.

۵- پادکست علمی - آموزشی
برگزیده اول: صدای سلامت
برگزیده دوم: صدای آسمان
برگزیده سوم: آموزش زبان انگلیسی

پادکست صدای سلامت که ارائه دهنده برنامه‌های صوتی با رویکرد آموزشی در حوزه سلامت و پزشکی است برگزیده اول این بخش است. در هر برنامه کارشناس پادکست که یک پزشک است در مورد مسائل پزشکی از قبیل بیماری‌ها و ناراحتی‌های جسمانی و روانی و همین‌طور دانستنی‌های بهداشتی صحبت می‌کند.

برگزیده دوم، پادکست صدای آسمان است که به مسائل علمی مربوط به نجوم و فضا می‌پردازد. این پادکست که از عنوان رادیوی اینترنتی استفاده می‌کند، علی‌رغم برنامه‌های علمی مناسب، صفحه متمرکز و خروجی آر.اس.اس مستقل ندارد.

برگزیده بعدی، پادکست آموزش زبان انگلیسی است. تفاوت این پادکست با دیگر پادکست‌ها این است که برنامه‌ها نه به وسیله مدیران سایت، بلکه به وسیله اعضای سایت یا همان زبان آموزان تهیه می‌شود و به عنوان تمرینی برای یادگیری زبان در سایت قرار داده می‌شود.

۶- پادکست ادبیات و سرگرمی
برگزیده اول: کتاب‌خانه گویا
برگزیده دوم: قصّه‌‌های لیلا
برگزیده سوم: شاهنامه

«کتابخانۀ گویا» یا خزانۀ کتابهای صوتی به زبان فارسی از جمله پادکست‌های قدیمی فارسی زبان است که در دو-سه سال گذشته محتوای صوتی قابل قبولی در حوزه فرهنگ و ادبیات تولید کرده است.
اجرای صوتی شعرها، داستان‌ها و کتاب‌های فارسی زبان متعدد فعالیت اصلی این پادکست است. بازتاب نشست‌های شاهنامه پژوهی که از طریق اینترنت و به‌صورت آنلاین برگزار می‌شود، از دیگر اقدامات جالب توجه این پایگاه اینترنتی است. «کتابخانۀ گویا» که توسط یک ایرانی مقیم سیدنی به‌روز می‌شود به شایستگی عنوان برگزیده پادکست‌های ادبی را دریافت می‌کند.

«قصّه‌‌های لیلا» برگزیده دوم این بخش، پادکست شخصی لیلاست که داستان‌های مورد علاقه‌اش را می‌‌خواند تا مخاطبان پاکست را در لذت تجریه داستان‌خوانی شریک کند.

پادکست «شاهنامه»، دیگر برگزیده این بخش هم به‌طور اختصاصی به شاهنامه فردوسی می‌پردازد. در این پادکست علاوه بر فایل‌های صوتی شاهنامه‌خوانی و برنامه‌هایی در مورد شاهنامه، برنامه‌های مربوط به این اثر فردوسی در دیگر رسانه‌های صوتی هم گردآوری می‌شود.

رادیو دیوار، پادکست موسیقی زیرزمینی که پس از یک‌سال فعالیت چند ماهی است تعطیل شده، پادکست سایت فانتزی و پادکست ضربان دیگر پادکست‌های فعال فارسی زبان حوزه ادبیات و سرگرمی در سال گذشته بودند.

۷- پادکست رسمی، دولتی، سازمانی
برگزیده اول: صندوق تعاون کشور
برگزیده دوم: برگزیده انتخاب نشد
برگزیده سوم: برگزیده انتخاب نشد

کاربردهای پادکست، گسترده وسیعی را در برمی‌گیرد که از استفاده‌های شخصی تا استفاده‌های سازمانی را شامل می‌شود. معرفی پادکست‌های برگزیده سال ۱۳۸۶ را با پادکستی شروع کردیم که در آن والدینی صدای آواز خواندن کودک خردسال‌شان را روی اینترنت قرار می‌دهند، حال معرفی برگزیده‌ها را با پادکستی به پایان می‌رسانیم که روابط عمومی یک سازمان دولتی با کمک آن در کنار تولید خبر به شکل متن، فایل صوتی اخبار را در هم در سایتش قرار می‌دهد.

پادکست «صندوق تعاون کشور» هر چند هنوز تا رسیدن به یک محصول رسانه‌ای قابل قبول فاصله‌های بسیاری دارد، اما در میان بی‌توجهی بخش‌های روابط‌عمومی سازمان‌ها، نهادها و شرکت‌های دولتی و خصوصی ایرانی به این ابزار جدید ارتباطی، نمونه قابل توجهی است.

موسسه اعتباری بخش تعاون صندوق تعاون کشور علاوه بر آنکه صفحه اختصاصی پادکست دارد، در زیر هر خبر سایت رسمی‌اش هم فایل صوتی همان خبر قابل شنیدن است.

سابقه ارائه محتوای صوتی در سایت‌های سازمانی را باید در سایت سخنگوی دولت جمهوری اسلامی ایران جستجو کرد. این سایت از سه سال پیش در بخشی با عنوان «رادیو اینترنتی دولت» به قرار دادن فایل‌های صوتی سخنرانی‌ها و کنفرانس های خبری اعضای هیئت دولت، شخص رئیس جمهور و شخص سخنگوی دولت در اینترنت اقدام می‌کرد. اقدام قابل توجهی که در سال ۱۳۸۶ همانند گذشته پیگیری نشد.
سایت سازمان بهزیستی هم هر چند بخشی با عنوان پادکست دارد، اما وجود نداشتن خروجی مستقل آر.اس.اس و همچنین وجود نداشتن توجه کافی در بروز رسانی این بخش، مانع از آن شد که این پادکست در بین برگزیده‌ها قرار گیرد.
در میان این بی‌توجهی ایرانی‌ها جالب اینجاست که در پایگاه وزارت امور خارجه امریکا، بخش پادکست به زبان فارسی وجود دارد.

* خارج از مسابقه: بررسی پادکست شبکه‌های رادیویی

از دیگر کاربردهای پادکست‌ها، تداوم حضور شبکه‌های رادیویی در اینترنت است. شبکه‌های رادیویی که از طریق امواج پخش می‌شوند و از طریق دستگاه‌های گیرنده رادیویی و در سال‌های اخیر ماهواره‌ای قابل دریافت هستند با کمک پادکست می‌توانند در دنیای مجازی هم حضور فعالی داشته باشند.

این امکان متاسفانه در شبکه‌های رادیویی فارسی زبان کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در این میان شبکه‌های فارسی زبان خارج از کشور به مراتب وضع بهتری از شبکه‌های رادیویی داخلی دارند. بخش فارسی «رادیو بی.بی.سی» نخستین شبکه رادیویی بود که برنامه پرمخاطب «روزهفتم» را به شکل پادکست هم به شنوندگان آنلاین خود عرضه کرد. این شبکه رادیویی هم‌اکنون نیز دوبرنامه از مجموعه برنامه‌هایش را به صورت مجزا در قالب پادکست ارائه می‌کند. «رادیو فردا» هم در سایت جدید خود، چهار برنامه رادیویی خود را به تفکیک در قالب چهار پادکست در دسترس مخاطبان قرار داده است. «رادیو زمانه»، دیگر رادیوی فارسی زبان است که برنامه‌هایش را در قالب یک پادکست واحد ارائه می‌کند.

از سوی دیگر هنوز هیچ‌کدام از شبکه‌های رادیویی صداوسیما در وب‌سایت‌های‌شان بخشی به‌نام پادکست ندارند. البته «رادیو گفتگو» در سال گذشته با ارائه امکان دریافت برنامه‌هایش به شکل فایل‌های ام.پی.تری در وب‌سایت این شبکه رادیویی قدم مثبتی در این زمینه برداشت که می‌تواند در سال آینده با ساماندهی این شیوه عرضه در قالب پادکست تکمیل شود.

توجه مدیران سازمان صداوسیما به پادکست، که با ورود این امکان رسانه‌ای جدید به جشنواره امسال رادیو شروع شد، در سال آینده می‌تواند با اضافه شدن این امکان در وب‌سایت شبکه‌های رادیویی تداوم پیدا کند. البته در سال گذشته راه‌اندازی سایت «ایران‌صدا» که عنوان شبکه رادیو اینترنتی را برخود نهاده است، هم از جمله نکات مثبت حضور صداوسیما در این زمینه بود.

>> برای شرکت در نظرسنجی و انتخاب برترين‌ها به اين صفحه برويد. <<