هفت‌ برنامه تلويزيونی برگزيده سال هشتاد و پنج
هزار راه رفته و نرفته ...
امیر اسماعیلی

تلویزیون فراگیرترین رسانه‌ی جمعی است. تلویزیونی که حالا دیگر درخانه‌ها درست همان جایی گذاشته می‌شود که در یکی، دو نسل پیش جای نشستن بزرگتر خانواده بود.
برنامه‌های تلویزیون در سال 1385 تا حدودی متفاوت بود. ظاهرا رابطه بین دانشگاه و تلویزیون در این سال بهتر شد. دو دیدار اساتید علوم اجتماعی و ارتباطات با رئیس سازمان صدا و سیما و حضور پررنگ‌تر پژوهش و تحقیق برای برنامه‌سازی در سازمان صدا و سیما می‌تواند گواه این مدعا باشد. هرچند راه طولانی در پیش است ....

تلویزیون در ماه‌های آخر سال تکانی جدی خورد. نشان دادن تصاویری از انقلاب که در 27 سال گذشته در آرشیو سازمان خاک می‌خورد، دعوت از افراد فعال در انقلاب اسلامی که بعدها اصلا مورد توجه و نظر سیاستگذاران سازمان صدا و سیما نبودند و ....

تلویزیون در سال 1385 آزمایش‌های جدیدی را تجربه کرد، پخش سریال خانوادگی و شبانه‌ی "نرگس" که رابطه‌ی جدیدی از ارتباط دختر، پسری را در تلویزیون به نمایش گذاشت. این سریال شروعی خوب اما پایانی ناگوار را برای تلویزیون به همراه داشت، و به واسطه‌ نقش تبلیغی حضور بازیگری که هر شب مردم او را در تلويزيون می‌ديدند منجر به گردش چهار میلیارد تومانی پخش سی دی غیر متعارف از آن بازیگر در جامعه شد.

در سال 1385 برنامه‌های مصاحبه و گفتگو حضور خوبی در تلویزیون داشتند که نشان از بهره‌برداری از آزمون و خطاهای گذشته دارد.
درکل و با توجه به غیررقابتی بودن محصولات تولیدی در تلویزیون و انحصاری بودن آن نمی‌توان حکم به موفق بودن یا ناموفقی آن در سال 1385 داد. تلویزیون همانی بود که در سال‌های گذشته هم. اما با تغیراتی که با توجه به گذشت زمان و زیادتر شدن تجربه‌های سیاستگذاران و برنامه سازان، تغیراتی عادی است.
نکته‌ جالب در برترین‌های تلویزیون سهم زیاد شبکه دوم در این برترین‌ها بود.

برترین برنامه تلویزیونی خبری: اخبار بیست‌وسی

بخش خبری 20:30 هر شب به جز شب‌های تعطیل از شبکه دوم سیما پخش می‌شود.
بیست و سی بخش خبری ساختارشکنی در اطلاع‌رسانی و پخش اخبار در تلویزیون است. تماشاگری که خیلی وقت بود به ظاهر عصا قورت داده‌ی مجریان خشک و رسمی اخبار ساعت «نوزده» و «بیست و یک» شبکه یک عادت کرده بود بیست و سی را برنامه‌ای متفاوت دید.

استفاده راحت از کلمه‌ها و زبان محاوره در بیان اخبار، راحت بودن با مخاطب، اضافه کردن بخش های متنوع خبری مانند «خارج از گود» که حکایت از پشت صحنه‌ بعضی از جریان‌های ورزشی، اجتماعی و سیاسی دارد، تریبون آزاد که در محلی پر رفت و آمد در شهر با اعلام قبلی برگزار می‌شود، بخش جذاب و جالب اخبار ویژه که نگاهی متفاوت دارد و حتی خبرهایی از احزاب و گروه‌هایی که از نظر سازمان صدا و سیما مطلوب نیستند و شوخ‌طبعی و لبخند مجری‌ها که تاثیر زیادی در باورپذیری و ارتباط با مخاطبان دارد.

بیست وسی تربیت کننده‌ خبرنگارانی خاص برای خود بود که به دیگر بخش‌های خبری هم راه پیدا کردند. ظاهرا تا حدودی خط قرمزهای معاونت سیاسی سازمان صدا و سیما در اطلاع رسانی برای این بخش خبری کم‌رنگ‌تر است. موضوع‌های مطرح شده در بیست و سی به زندگی روزمره‌ی مردم نزدیک است. زبان کنایی که در بیان اخبار به کار برده می‌شود زبانی شیرین و منطقی است.

البته باید به این نکته هم اشاره کرد که این اواخر کامران نجف زاده، مجری و گزارشگر اول برنامه و سردبیر نشریه هفتگی سروش، گزارش‌هایی را تهیه کرد که قبلا توسط نشریه همشهری جوان منتشر شده است. مانند گزارش دستمزد عوامل سینما و بازیگران و گزارش سبک زندگی مردم در زمان انقلاب، اما نجف زاده با استفاده از همان ادبیات و بدون بردن نام منبع، کاری غیرحرفه‌ای را انجام داد. شاید اين عمل در صورت تکرار نشدن قابل گذشت باشد.

برنامه‌ برگزیده دوم در بخش خبر ساعت بیست شبکه خبر و بعد از آن، بیست و دو شبکه‌ی سوم است که از همان الگوی بیست و سی تبعیت می‌کنند.

برترین برنامه تلویزیونی طنز: باغ مظفر

رسم شده است هر سال چند تا از شبکه‌های تلویزیونی برنامه روتین و شبانه طنز داشته باشند. سریال شبانه ساختن از عهده‌ هر کارگردان و تهیه کننده بر نمی‌آید. سیاست برنامه سازی دراین ژانر "سیاست تجربه و خطا" است. به‌گونه‌ای که بعد از پخش چند قسمت ابتدایی مجموعه‌های طنز به رویه "ضبط در روز" و " پخش در شب"می‌رسد. به قول یکی از مدیران گروه برنامه ساز گاهی 20 دقیقه‌ی اول را می دهیم روی آنتن تا 20 دقیقه دوم با پیک موتوری به پخش برسد!

بی اغراق باید گفت مجموعه شبانه‌ طنز ساختن در اين سال‌ها در اختیار یک گروه بوده است؛ سریال‌هایی به تهیه‌کنندگی برادران آقاگلیان و کارگردانی مهران مدیری. البته فعالیت دیگران هم نفی ‌نمی‌شود همان طور که بارها مهران غفوریان و مهدی مظلومی و ... پیه ساختن برنامه‌های طنز را در این سال‌ها به تن‌شان مالیده‌اند. اما کسی که رگ خوش آمدن ذائقه‌ی مخاطب خسته‌ این روزهای تلویزیون را در دست گرفت، مهران مدیری بود که پیشرفت تجربی را آزمود. "شب‌های برره" برآیندی بود بر تمام برنامه‌سازی طنز در سازمان صدا و سیما در این سال‌ها. هر چند که نصفه کاره ماند و پخشش قطع شد.

پرمخاطب‌ترین مجموعه‌ تلویزیونی برای سریال طنزی بی‌زمان و بی‌مکان که با بدسلیقه‌گی سازندگانش با نصب یک تابلو در ژاندارمری برره زمان‌دارش کردند.
مهران مدیری با تیز هوشی خاص خودش این بار سراغ مجموعه‌ای چهل قسمتی و با موضوعی بی‌خطرتر رفت. یکی از شاهزاده‌های قاجار که هنوز در فضای گذشته زندگی می‌کند، سوژه اصلی مجموعه‌ی"باغ مظفر" شد. لااقل خیال سازندگانش راحت بود که کسی از بازمانده‌های قجر از آن‌ها شاکی نخواهد شد.

مهران مدیری با همان گروه همیشگی نویسندگان و به سرپرستی پیمان قاسم‌خانی که خنده‌ مردم در این چند سال توسط رسانه‌ها اکثرا مدیون اوست، باغ مظفر را ساخت. بازیگران هم همان بازیگران همیشگی بودند با کمی تغیر. به عنوان مثال سیامک انصاری در باغ مظفر همان نقشی را ایفا کرد که در پاورچین و نقطه چین و شبهای برره داشت.
از نکاتی که در باغ مظفر باید به آن اشاره کرد وجود کمدی موقعیت در کنار کمدی کلامی بود. کمدی موقعیت علی‌رغم جایگاه ممتازی که در مجموعه‌های کمدی دنیا دارد در ایران با بی‌مهری مواجه شده است. شایداین سکانس باغ مظفر را یادتان باشد که مدیری در نقش راوی مشغول روایت برنامه بود که حیف نون (نصرالله رادش) از کنارش می‌گذرد و بعد آز چند لحظه صدای مدیری قطع می شود.... بوم صدابرداری را از زیر لباس حیف نون بیرون کشید!

اما نکته‌ای که نمی‌توان از آن در باغ مظفر گذشت، پیام‌های بازرگانی و اسپانسرهای رنگ و وارنگی بود که حتی سکانس‌ها و حتی آیتم‌های برنامه را تعیین می‌کرد. مثلا تماشاگر تلویزیون برای خوشایند ‌اسپانسری‌که تولیدکننده فرش است، حدود ده‌دقیقه تا یک ربع از یک قسمت 40 دقیقه‌ای را در فروشگاه این شرکت ببیند. یا اسپانسرهایی که باید در میز صبحانه محصولات‌شان را نشان می‌دادند. به قول مدیری ما یک مجموعه آگهی بازرگانی داریم که در میان آن‌ها هم دقایقی قطعه‌های نمایشی نشان می‌دهیم.

باغ مظفر با شروع محرم تمام شد. اما می‌گویند لوکیشن تصویربرداری آن را تغیر ندادند. شاید تصمیم دیگری دارند.خیلی هنوز چشمک بامعنای مهران مدیری در آخرین قسمت باغ مظفر به یادشان مانده است.

رتبه دوم برنامه های طنز به ‌برنامه‌ «توی گوش سالمم زمزمه کن» به کارگردانی محمد رحمانیان رسید. رحمانیان معیارهای جاافتاده در طنزهای 90 شبی را نمی‌پسندد و بیشتر به دنبال طنز مفهومی است طنزی که تعمق و تفکر به همراه داشته‌ باشد. این مجموعه از شبکه یک پخش می‌شد.

رتبه سوم هم از آن مجموعه «زندگی به شرط خنده» کار مهدی مظلومی از شبکه تهران شد.

برترین سریال تلویزیونی: زیرتیغ

مهم‌ترین نقطه قوت این سریال حضور بازیگرانی است که هیچ ایرادی نمی‌توان به بازی آنها گرفت به همین خاطر هم هست که محمدرضا هنرمند گارگردان این مجموعه شرط ساخت این سریال را به حضور پرویز پرستویی بعد از پنچ سال و فاطمه معتمدآریا را بعد از 15 سال در تلویزیون منوط می‌کند.

سریال زیر تیغ باورپذیر بود. زندگی روزمره قشری در آن جریان دارد که خیلی‌ها آن را می‌شناسند و با دیالوگ‌ها و فضاهای این فیلم احساسی عاطفی برقرار می‌کردند. نسل فعلی و بیشتر از آن‌ها نسل قبلی و قبلی‌تر تمام زوایای این فیلم را می‌شناختند، با دیالوگ‌های اوس محمود و مردانگی بی‌تظاهرش صفا می‌کردند، برایش دل می‌سوزاندند و حتی با اشک‌هایش اشک می‌ریختند و در این میان نقش منفی و کاملا سیاه مجموعه، عمو قدرت را از ناله و نفرین خود بی‌بهره نمی‌گذاشتند و در تمام مدت امید داشتند که دایی خلیل برسد و کاری کند کارستان.

هنرمند بارها نشان داده که می‌تواند مردم را بخنداند با فیلم‌های مومیایی 3، مرد عوضی و .... و همچنین سه‌گانه‌های کاکتوس، اما این‌بار ژانری متفاوت را برگزید که درصد غم و غصه مردم را بالا ببرد در شب‌های دوشنبه. او به خوبی نشان داد که می‌تواند همذات‌پنداری مردم را کنترل کند.

فارغ از پایان متفاوت و وصله‌ای فیلم، بزرگترین ایرادی که می‌توان به آن گرفت تعلیق بیش از حد مجموعه بود. تماشاگر در زمانی طولانی درگیر و معذب بود و در پایان همه چیز به خیر و خوشی تمام شد.

زیر تیغ تجربه مغتنمی است که هر چند سال یک بار در تلویزیون اتفاق می‌افتد.

برگزیده دوم سریال «کتاب فروشی هدهد» است. کار شسته و رفته‌ مرضیه برومند راجع به کتاب و کتاب‌خوانی. اين‌مجموعه طی 13 قسمت به پایان رسید. با این‌که قابلیت‌های بسیار بیشتری داشت. شاید اگر سیروس مقدم آن را می‌ساخت شاهد یک مجموعه‌ 130 قسمتی بودیم.

برگزیده سوم هم مجموعه «صاحبدلان» به کارگردانی محمدحسین لطیفی بود.

برترین برنامه گفتگو: نگاه یک

نگاه یک با اجرای دکتر محمود احمدی شنبه شب‌ها از شبکه یک پخش می‌شود. این برنامه دارای خصوصیات مثبتی است که مهم‌ترین آن حضور احمدی به عنوان مجری برنامه است. او مدیر کل برنامه‌های سیاسی شبکه جام جم است و تسلط مثال زدنی‌اش در مسایل روز و رعایت تمام نکات حرفه‌ای مصاحبه، متاعی است که این روزها در بین مجریان و مصاحبه گران بسیار کمیاب است.

مسلط بودن او به چند زبان رسمی دنیا و حفظ احترام و حرمت مصاحبه‌شوندگان از مهم‌ترین نقطه‌قوت‌های این برنامه است.
حضور وزرا در این برنامه نشان از اهمیت و قابلیت این برنامه برای مسوولین دولتی دارد. صراحت بیان و نکته‌یابی و پیگیری به جواب رسیدن سوال، این برنامه‌ گفتگو را دیدنی‌تر می‌کند.
در رای‌گیری بعد از برنامه نگاه یک، گفتگوی ویژه خبری، عبور شیشه‌ای و برنامه فوق العاده قرار گرفتند.

برترین برنامه ترکیبی: مردم ایران سلام

ساعت 6:30 صبح، شبکه دو برنامه مردم ایران سلام. شهیدی‌فر تهیه کننده و مجری اصلی برنامه است. برنامه‌ای ترکیبی و موفق شامل آیتم‌های دیدنی و مجموعه‌ مجریانی که هرکدام به تنهایی قابلیت راهبری این برنامه را دارند.
به عنوان مثال: جهانگیر کوثری، تهیه‌کننده و مطرح‌ترین مفسر مسابقه‌های فوتبال در دهه‌ی 60 و اوایل 70، تفاسیر ورزشی روز را ارائه می‌دهد.
اینانلو با سابقه زیادی در طبیعت‌گردی و تیپی که هر لحظه مترصد سفر است. جواد آتش افروز که محیطی رادیویی در برنامه‌ای تلویزیونی درست کرده است و مجریانی مثل رامبد جوان، منصور ضابطیان و روحانی خوش خلق برنامه٬ مرادی٬ که آیتم‌هایی در برنامه دارند.
مردم ایران سلام برنامه‌ای جذاب است و از هر موقعیتی جهت جذابیت بیشتر استفاده می‌کند.
شهیدی‌فر این برنامه را با ایده‌های مناسب و جذاب به سطح قابل قبولی رسانده است.
مصاحبه‌های انجام شده در برنامه‌ مردم ايران سلام از آيتم‌های ديدني برنامه است. به عنوان مثال گفتگو با محسن رضايی، فرمانده سابق سپاه پاسداران كه راحت و شفاف انجام شد و يا گفتگو با دكتر صادق طباطبايي در صبح روز 12 بهمن كه حاوی خاطرات ناگفته و جذابی از روزهاي انقلاب اسلامي در سال 1357 بود. به طوری كه شبكه حتی از زمان پخش آگهی‌هاي بازرگانی خود هم گذشت و وقت برنامه را زياد كرد. بيان اين خاطره شايد جالب باشد صادق طباطبايي می‌گفت: روز 12 بهمن 57 وقتی از فرودگاه به سمت بهشت زهرا حركت كرديم در بين ازدحام مردم و استقبال كننده‌ها گير كرديم. همه هم نگران جان امام (ره) بوديم. ماشين ما تازه به ميدان انقلاب رسيده بود كه امام در بهشت زهرا سخنرانی خودشان را شروع كردند. ما هم كه با توجه به ازدحام و شلوغی به بهشت زهرا نمی‌رسيديم، با دوستان به يكی از رستوران‌های معروف تهران رفتيم و چلوكباب خورديم.

برنامه «نود» و «فرش‌واژه» و «به خانه برمی‌گردیم» رتبه‌های دیگر را به خودشان اختصاص دادند.

برترین برنامه سینمایی: سینما چهار

چند وقت پیش صدای جلال مقامی دوبلور و پیش کسوت رادیو و تلویزیون هم درآمد که سانسور فیلم و پوشاندن آن در دوبله به شدت به فیلم‌ها لطمه می‌زند. در این‌جاست که انتخاب فیلم‌ها با توجه به حساسیت و محدودیت سیاستگذاران تلویزیون و رعایت خط قرمزها خودش را بهتر نشان می‌دهد.

شبکه چهار شبکه‌ای است که در فرآیند برنامه سازی، حساب خود را از دیگر شبکه‌ها جدا کرده است و نیم نگاهی دارد به قشر جوان و فرهیخته جامعه... این نگاه در تمام برنامه‌های شبکه چهار رواج دارد به طوری که در بین تمام برنامه‌های تخصصی سینمایی، دو مجموعه‌ی «سینما 4 »و «سینما ماورا» بیشترین رای را آوردند.

سینما 4 دارای ویژگی‌های مهمی است: اول آن‌که گزینش برنامه‌ها با دقت و حساسیت ویژه‌ای انجام می‌شود. در همین سال‌ها بهترین فیلم‌های سینماگرانی چون: کوروساوا، رنوار، تارکوفسکی، هیچکاک، کیارستمی و ... از طریق همین برنامه پخش شده است.

ویژگی دوم حضور منتقدان بنام و کاربلد عرصه نقد فیلم در سینما 4 است. جمعه شب شبکه چهار مشتریان خاص و ثابتی دارد که از تماشای فیلم‌های مطرح جهان لذت می‌برند.

سینما ماورا و سینما یک در رتبه‌های بعدی رای گیری برنامه‌های سینمایی قرار گرفتند.

برترین برنامه‌ مستند-اجتماعی: هزار راه نرفته

- با دوست دخترت ازدواج می‌کنی؟
- نه!
- چرا؟
- چون با اون نمی‌شه ازدواج کرد. دوست دختر برای دوستی خوبه نه برای ازدواج.
هزار راه نرفته بیانگر و نمایش دهنده‌ اين‌ ديالوگ بین شریفی، مجری و کارشناس برنامه و پسری با تیپی متفاوت در يک پارک است.

این برنامه بعد از جمع بندی و تجربه‌های متفاوت عرصه‌ی جدیدی را در سری جدید خود آغاز کرد. پرداختن به مساله‌ی ازدواج، دوستی‌های خیابانی، دوستی‌های قبل از ازدواج، تفاهم، زندگی مشترک، طلاق و ... از مهم‌ترین مسائل اجتماعی درگیر جامعه ماست.
آگاهی دادن و نوع اطلاع رسانی نامحدود و در عين حال کنترل شده و علمی، از خصوصیات مثبت این برنامه است.

نگاه علمی کارشناسان برنامه که خندان و راحت هستند و هیچ گونه تعذبی در بیانشان نیست به تحقق اهداف متعالی برنامه کمک می‌کند.
حضور چهره های شناخته شده‌ای چون پرویز پرستویی، استاد منوچهر احترامی و... که بسیار جالب و باورپذیر است. این افراد به بیان نظرات و عقاید شخصی خود می‌پردازند که حتی ممکن است کاملا با اهداف برنامه همسو نباشد، اما آموزنده و آگاهی‌بخش است.
تیم تحقیقاتی دانشگاهی برنامه‌ی هزار راه نرفته را حمایت می‌کند، تاثیر این تحقیقات کاملا خودش را در روند برنامه نشان داده است.

ناگفته پیداست که بسیاری از مشکلات اجتماعی در مورد زندگی مشترک از کمبود اطلاع و آگاهی نسبت به مسایل این رابطه است. هزار راه نرفته مسیر سخت و دشواری را پیموده است تا توسط تماشاگران دیده شود.

برنامه کنترل نامحسوس (برخورد با خودروهای متخلف)، دوربین خبرساز و مستند ایران(روند انقلاب به روایت مستندسازان) در رتبه‌های بعدی رای گیری قرار گرفتند.