حسن علیشیری
وبلاگ گزاره

سرانجام حضرت استاد مارتین اسکورسیزی پس از بارها نامزد شدن به خاطر فیلم‌های جاودانه‌ای همچون راننده تاکسی، آخرین وسوسه‌مسیح، هوانورد و... برای کارگردانی درخشان فیلم The Departed جایزه اسکار را به دست آورد. این مطلب نگاهی است به ترجمه‌های متفاوتی که از عنوان این فیلم به فارسی ارائه شده است.

انتخاب عنوان مناسب برای یک اثر هنری تاثیر زیادی در جلب توجه مخاطب، پیش از مواجه شدن با اثر، و ماندگاری آن در ذهن، پس از دیدن اثر دارد. می‌توان این نکته را به تمام آثار هنری اعم از شعر، رمان، نقاشی و ...البته فیلم تعمیم داد. همان‌گونه که انتخاب عنوان برای یک اثر هنری کار مهم و دشواری‌ا‌ست، گاهی ترجمه آن به زبان‌های دیگر به شدت بحث برانگیز و در حتا بعضی موارد ناممکن می‌شود.

ناگفته پیداست که مشکلی در ترجمه‌ی اسم‌های سرراستی همچون Taxi Driver، The Last Temptation of Christ، و The Aviator وجود ندارد. اسامی خاص مثل Titanic، Cinema Paradiso و Malena هم که نیازی به ترجمه ندارند. مشکل از جایی شروع می‌شود که اسم فیلم ایهام داشته و کنایه‌ای در آن پنهان باشد. مخاطبین حرفه‌ای و منتقدان سینما در این موارد معمولا از خیر ترجمه‌ عنوان می‌گذرند و فیلم را با عنوان اصلی خطاب می‌کنند. اما وقتی قرار است فیلمی در کشوری دیگر اکران شود یا تلویزیون آن را به نمایش گذارد نمی‌شود به راحتی از عنوان اصلی استفاده کرد و باید به فکر ترجمه‌ عنوان بود.

نمونه‌های فراوانی از این دست عناوین ایهام‌دار و کنایه‌آمیز وجود داشته و دارند. برای مثال فیلم Lost in translation سوفیا کاپولا که به شکل‌های مختلف از جمله «گمشده در ترجمه» و «گمشده در غربت» ترجمه شده. یا شاهکار استنلی کوبریک Eyes wide shut که ترجمه‌هایش گستره وسیعی از «چشمان کاملا بسته» تا «چشمان کاملا باز» و «چشمان باز بسته» را در بر می‌گیرد! معمولا در این‌گونه موارد بهترین کار این است که نزدیک‌ترین معادل، که هم بخشی از بار کنایی عنوان اصلی را انتقال دهد و هم با داستان و محتوای فیلم در تناسب باشد را انتخاب کنیم.

از زمان اکران فیلم The Departed تاکنون، به ویژه حالا که اسکار بهترین فیلم را برده، ترجمه‌های مختلف و گاه عجیب و غریبی از نامش ارائه شده. «مرحوم»، «رفته»، «رفته‌گان»، «مرده»، «مردگان»، «رخت بربسته»، ... و ترجمه جالب نیما حسنی‌نسب «خدا بیامرز»! برای انتخاب معادلی مناسب از بین معادل‌های ارائه شده بد نیست نگاهی به معانی این کلمه و ایهام نهفته در آن داشته باشیم.

depart در انگلیسی به معنی راهی شدن . روانه شدن . حرکت کردن . رخت بربستن است. از سوی دیگر departed اصطلاحی رسمی است که برای افراد تازه گذشته استفاده می‌شود. مثل "our departed friend" که می‌توان آن را به مرحوم، درگذشته و حتا خدابیامرز(!) ترجمه کرد. با توجه به این نکته که در همین کاربرد departed نیز معنای رخت بر بستن و رفتن (البته از دنیا) نهفته است، بهتر است معادلی برای آن انتخاب کنیم که علاوه بر معنای مردن به رفتن نیز اشاره داشته باشد. از این حیث به نظر من «درگذشته» معادل مناسبی‌‌است. از سوی دیگر وجود حرف تعریف the در ابتدای صفت مفهوم جمع را القا می‌کند. (مثل The poor که به معنی فقراست نه فقیر) پس باید تمام معادل‌های مفرد، از جمله مرده، مرحوم و خدابیامرز را کنار گذشت.

با توجه به مطالبی که گفته شد و همچنین داستان و محتوای فیلم به نظر من «درگذشته‌گان» می‌تواند معادل مناسبی برای The Departed باشد. گرچه این معادل نیز تنها یک پیشنهاد است و می‌توان به فکر یافتن معادل‌های مناسب‌تر و خوش‌آهنگ‌تر بود.

موخره: در بسیاری موارد پیش آمده به دلیل سختی‌های ترجمه‌ عنوان یا جذاب نبودن آن در زبان مقصد، نام فیلم در کشورهای دیگر تغییر کرده است. مثل The Sound of music که در ایران «اشک‌ها و لبخندها» ترجمه شده و گویا The Departed در فرانسه با نام Les Infiltres (به معنی نفوذی‌ها) به نمایش در آمده.