یک تعریف عام و ساده از رسانه، بیان میکند که هر وسیله، نهاد ارتباطی یا محصولی که در پی تلاش گروهی یک عدهی خاص و بر اساس برنامهریزیهای مبتنی بر فناوری و تکنولوژی مخصوصی، آگاهی بدهد، خبری را برساند، اطلاعی جدید به مخاطب بدهد و طیف خاصی از مخاطب، خواه گسترده یا قلیل و اندک را تحت پوشش و خطاب قرار دهد، میتواند رسانه نامیده شود.
رسانه میتواند در قالب وسیلهای مانند رادیو و تلویزیون، نهادی ارتباطی همانند خبرگزاری یا روابط عمومی و محصولی مثل اینترنت، کتاب یا روزنامه در دست مخاطبی که جایگاهش در ردههایی مثل بیننده، شنونده، خواننده و یا همهی اینها به صورت همزمان در رسانهیی نوین مانند اینترنت تغییر میکند، قرار بگیرد.
با گسترش یافتن فعالیتهای رسانهای در سراسر دنیا، جذب شدن افراد جدید به حوزه فعالیت رسانهای اعم از مطبوعاتی، رادیویی، تلویزیونی یا ژورنالیسم اینترنتی و تعدد یافتن رسانههای گوناگون کوچک و بزرگ با زبانها، فرهنگها و رویکردهای مختلف، حجم تولیداتی و امواجی که به شکل صوت، تصویر، متن و نوشته در اختیار مخاطب واحد قرار میگیرد به شکلی سرسامآور و با شدتی خاص در هر لحظه افزایش مییابد.
در نتیجه برای مثال اگر در نظر بگیریم در یک محدوده جغرافیایی خاص، 1000 رسانه خبری بومی شامل نشریات، رادیوها، تلویزیونها، خبرگزاریها و سایتهای اینترنتی فعالیت میکنند و هر کدام از این رسانهها در هر ساعت، یک خبر و یک تحلیل منتشر میکنند، در شبانهروز 24 هزار تحلیل و خبر به دست مخاطب میرسد که علیرغم داشتن اشتراکاتی با یکدیگر، انتخاب بهترین، سنجیدهترین و پختهترین خبر و تحلیل از بین آنها عملاً طاقت فرسا و حتی غیرممکن است!
در چنین مواردی، بسیاری از مردم تصمیم میگیرند تحلیل رسانههای بزرگ، قابل اعتماد و پرمخاطب را در انتخاب بهترینهای رسانهای هر سال بپذیرند و بر اساس آنها، در هر دوره زمانی، غذای فکری خود را بر اساس لیستهای سالانهای که در قالب بهترینهای رسانهای سال منتشر میشود انتخاب کنند.
در این مقال سعی کردیم بهترینهای رسانهیی سال 2006 به انتخاب بعضی از نشریات و تحلیلگران برجسته دنیا را از نظر بگذرانیم.
بهترین سایتها
هر سال میلادی که به پایان میرسد، بازار انتخاب ترینها در سراسر دنیا داغ میشود. حتی در کشور خودمان، و شاید انتخاب این ترینها همزمان با فرارسیدن سال نو خورشیدی اینقدر پرمایه و با تب و تاب دنبال نشوند. بهترینها، پرطرفدارترینها، پربازدیدکنندهترینها و چندین و چند ترین دیگر و در این میان، سازمانها و نشریات و افراد پرنفوذ، بیشترین نقش را در گرم نگه داشتن تنور ترینها همزمان با بارش نخستین برفهای زمستانی ژانویه بازی میکنند.
در چند سال اخیر، اما انتخاب برترینهای اینترنتی بیش از هر گوشه دیگر این جشنواره بزرگ انتخاباتی، توجه مردم سراسر دنیا را به خود جلب کرده است. معمولاً روزنامههای گاردین، تایمز و یکی از موتورهای جستوجوی yahoo یا Lycos به طور مفصل در بخشهای خبری خود، به انتخاب برگزیدگان سال از لحاظ تعداد بازدید و همینطور میزان جستوجوی مردم برای کلیدواژههای اصلی میپردازند. Technoratiو digg نیز اخیراً همین نقش را ایفا میکنند.
هرچند در روزهای پایانی سال 2006، سایتهای خبری انعکاسدهنده رویدادها و آخرین اتفاقات مربوط به احکام صدام و همدستانش میرفتند تا معادلات و مناسبات این لیستها را در هم بشکنند، اما وندی باسول، روزنامهنگار و نویسنده تایمز در یک انتخاب تقریباً منصفانه و متعادل، 10 سایت برتر سال را از دیدگاه خود و سایر همکاران و مشاورانش به ترتیب زیر انتخاب کرده است:
گوگل دات کام: تقریباً قابل پیشبینی بود که گوگل، صدر هر لیستی باشد. هرچند این احتمال را خیلیها در مورد ویکیپدیا میدادند اما جالب اینجاست که در فهرست ده سایت برگزیدهی تایمز، اصلاً اثری از Wikipedia، دانشنامهی آزاد نیست.
هرچند وظیفه اصلی گوگل، یک موتور جستوجوی قابل اعتماد ساختن است و همگی ما معتقدیم که این کار را به خوبی نیز انجام داده است، اما گوگل به عنوان یک پورتال بینالمللی بیش از مقاصد پاسخ به جستوجو و inquiryهای کاربران، با قابلیتهای منحصر به فردش مانند Google Earth یا نرمافزار مرورکننده زنده سطح زمین، گوگلنیوز یا بخش اخبار روزانه گوگل، Gmail که در حال حاضر قویترین سرویسدهنده ایمیل دنیاست و Google Maps شناخته میشود.
اضافه شدن واژه گوگل به معنای جستوجو و تحقیق کردن برای نخستین بار به صورت رسمی در واژهنامه وستمینستر آکسفورد، عامل دیگری بود که تضمین میکرد این سایت یکی از ده سایت برتر و پربازدیدکننده همه دوران شکلگیری کنسرسیوم w3c باشد.
Craigslist.com: نویسنده تایمز، خود را معتاد به استفاده از "کرایگز لیست" معرفی میکند! یک پورتال دستهبندی شده که تقریباً همه ما میشناسیم و و از آن برای بهترین نوع تجارت الکترونیک استفاده میکنیم.
این سایت، ضمن اینکه آخرین اکازیونهای خرید خانه و آگهیهای استخدام بینالمللی را منتشر میکند، بهترین فروشگاه برای خرید اقلام فرهنگی مانند کتاب، لوازم بازی، سیدی و قطعات کامپیوتر نیز هست. بسیاری از مردم، لوازم خانگی مورد نیاز نایاب و کمیاب خودشان را از لیستهای جامع این سایت پیدا میکنند!
YouTube.com: با پیشرفت روزافزون "یوتیوب" و نفوذ سریع و چشمگیرش به محتوای وبلاگها و سایتهای شخصی، میشد حدس زد که لیستهای آخر سال، این سایت را از قلم نمیاندازند.
وبلاگنویسان ایرانی که برای آپلود کردن فیلمها و فایلهای تصویری خودشان مدام از این سایت استفاده میکردند تا نسخه پیشرفتهتری از TinyPic را یافته باشند، حتماً از این انتخاب خرسندند.
فرستادن فایلهای مختلف به سرور سریع و قدرتمند یوتیوب، آنقدر راحت است که دیگر لازم نیست برای فرستادن یک قطعه ویدئوی پنج مگابایتی، دو ساعت صبر کنید. هر کسی میتواند در کمترین زمان ممکن فایلهای خود را بفرستد، سطح دسترسی کاربران را تعیین نماید و با کپی کردن یک قطعه کد HTML ساده، فیلمی که قبلاً با فرمتهای حجیم و گستردهای مثل AVI یا MPEG در دسترس داشت را به صورت فایلهای کم حجم و فشرده فلش با فرمت SWF به همراه کنترلهای تنظیم ویدیو، در اختیار کاربرانش قرار دهد!
آمازون دات کام: آمازون دیگر تقریباً به سایتی برای همه فصلها تبدیل شده است. هنوز کارشناسان ICT شک دارند که بین فروشگاه آنلاین Ebay با مدیریت پیر امیدیار، ثروتمندترین میلیاردر ایرانی دنیا، و آمازون، یکی را به عنوان بزرگترین فروشگاه آنلاین معرفی کنند.
آمازون هر روز در حال افزایش دادن نوع و اقلام کالاهایی است که امکان خرید، مبادله و فروش آنها را به کاربرانش میدهد. حتی بسیاری از کتابهای چاپ شده توسط نویسندگان ایرانی از جمله تشکیلدهندگان لیستهای آمازون هستند. امکان دانلود کردن رسمی و قامنونی موسیقی روز جهان به صورت رایگان در سایت آمازون بدون مبتلا شدن به مشکلات Napster، تقریباً دلیل اصلی انتخابی است که تایمز انجام داده است.
Techmeme.com: شاید کاربران ایرانی با این سایت آشنایی زیادی نداشته باشند. ولی، خبرگزاری هوشمندی که تقریباً هر دقیقه به روز میشود و بر اساس فیدهای RSS یا Atom، خبرهای وبلاگها و سایتهای خبری به چند زبان زنده دنیا در حوزه فناوری و تکنولوژی را ایندکس میکند، قاعدتاً از چشمان نویسنده تایمز دور نخواهد ماند.
در این سایت، شما متوجه میشوید عمده بلاگرهای دنیا در هر روز یا هر مقطع زمانی، بیشترین بحث را راجع به چه موضوعی انجام میدهند.
PopURLS.com: ترجمه تحتاللفظی آدرس این سایت میشود "سایتهای مورد علاقه". یک پورتال عظیم دیگر که یک کار تقریباً فراتر از همردههای خود انجام میدهد. سرخط اخبار را از یاهو و گوگل میگیرد، فیدهای Digg و دلشیز را چک میکند، موسیقیهای تازه را لینک میدهد، روی خروجی YouTube و آیفیلم تمرکز دارد و خلاصه همه سایتهای مورد علاقه مردم دنیا را میگردد تا خلاصهای تقریباً شسته و رفته از محتویات آنها را یکجا جمع کند.
مپکوئست داتکام: برای جهانگردان و گردشگرانی که رفتن از یک خیابان به خیابان دیگر را بدون لپتاپ و نقشه هرگز قبول نمیکنند، "مپ کوئست" تقریباً اوج آرزوهای ممکن است. پایین بودن میزان تبلیغات، آرام و بیهیاهو طراحی شدن صفحات داخلی و البته سادگی و سهولت استفاده، این سایت را حتی از گوگل مپز هم سرتر قرار داده است.
برای یافتن مسیرها و نقشهها، شما از راهنماهای متفاوتی استفاده میکنید که گیجتان نمیکنند و در کار با آنها دچار مشکل نمیشوید.
Del.icio.us: قبل از هرچیز، آدرس این سایت که به هم ریخته حروف کلمه دلپذیر هستند جلب توجه میکند. کاربران ایرانی با این سایت دیگر بیگانه نیستند. نویسنده تایمز در یک کلام، دلشیز را گنجینهای اینترنتی توصیف میکند و میگوید اگر قصد دارید کار کردنش را یاد بگیرید، کافی است فقط ثبت نام کنید. آن گاه با یک نوار ابزار ساده که کار کردن با آن را در چند ثانیه میآموزید، هر سایت یا صفحهای که دیدید و پسندیدید را برای استفاده دیگران نیز اضافه میکنید. تقریباً مثل منوی Favorites که در صفحات اینترنت اکسپلورر به آن دسترسی دارید، با این تفاوت که محتویات منوی مورد علاقههای مرورگر خودتان را فقط خود شما میبینید ولی آنچه به لیست دلشیزتان اضافه میکنید را همه میبینند.
هم میتوانید یک بار اسکریپت مربوط به خروجی آراساس را کپی کنید تا هر بار با اضافه کردن صفحه جدید، نتایج جدید هم در سایتتان نمایش بیابند و در RSS Readerها هم ایندکس شوید، هم میتوانید یک اچاتیامال ساده را در قالب وبلاگتان کپی کنید. به همین راحتی، شما یک لینکدونی ساده برای خودتان ساختهاید.
بلاگلاینز دات کام: با بیش از کمی اغراق! نویسنده تایمز این سایت را نجاتدهنده زندگی خود فرض میکند. به راحتی، اگر شما مثلاً سر خط خروجی بیش از سیصد سایت را به صورت RSS به مرورگر این سایت اضافه کنید، این امکان را خواهید یافت که به روزشده همه مجموعه را یکجا و در کنار هم بخوانید بدون اینکه نیاز باشد هر خروجی را تفکیک کنید و اسکریپتش را در وبلاگتان بگذارید یا اینکه از طریق صفحات XML خروجی راچک کنید. یک ظاهر گرافیکی تقریباً ساده ولی زیبا در کنار سرعتی که باعث میشود کمترین تاخیر در نمایش آپدیت شدهها روی خروجی انجام شود، بلاگ لاینز را به سایت برگزیده سال تایمز تبدیل کرده است.
آخرین انتخاب: شما بگویید! امسال برای تایمز، سال ابتکار بوده است. چهره سال تایمز، مردم بودند و حالا آخرین سایت برگزیده تایمز هم انتخاب کاربران است. اگر علاقه دارید، کمی بجنبید و در نظرسنجی شرکت کنید. شاید سایت خود شما هم انتخاب شود...!
نشریات برگزیده
لیست نشریات برگزیده سال، از جمله مناقشهانگیزترین لیستهاست که معمولاً ارایهدهندگان آنها بیشترین تفاوتهای فکری با یکدیگر را دارند. در نتیجه شاید از بین هر پنجاه لیستی که پایان هر سال میلادی در رابطه با نشریات برگزیده سراسر دنیا منتشر میشود، تنها یک یا دو گزینه بین همه لیستها مشترک باشند که رده آنها در رتبهبندی کلی نیز تفاوتهای خاصی دارد.
اما به اذعان کارشناسان رسانهای، یکی از لیستهای تقریباً قوی و بیطرفانه امسال را که یک تیم 15 نفره شامل روزنامهنگاران معروف دنیا ارایه کردند، متعلق به نشریه شیکاگو تریبون است. پنج نشریه برگزیده این لیست را با یکدیگر مرور میکنیم.
اکونومیست: این نشریه که تقریباً متفقالقول در بین همه اهالی رسانه به عنوان خوشنامترین و بیطرفترین مجله انگلیسی زبان شناخته میشود، جزو لاینفک سبد خرید فرهنگی خانوادههای اروپایی به شمار میرود و با هر شماره جدید، ضعف کاری نشریاتی مثل تایمز یا نیویورک تایمز را به خوانندگانشان یادآوری میکند. سیستم توزیع آن در گستره بینالمللی آن بسیار قوی عمل میکند و اجازه نمیدهد تا با محافظهکاری نویسندگان و اعضای هیات تحریریه، وجهه کاریاش زیر سوال برود.
افشای جنایتهای بوش و بلر در حمله به عراق از جمله کارهایی بود که این نشریه را با سایر نشریات، متمایز کرد.
ESPN: یک نشریه ورزشی بینالمللی که شاید حضور آن در این لیست کمی عجیب باشد ولی واقعیت دارد. نشریهای که خواننده را برای کسب آخرین اخبار ورزشی، منتظر نمیگذارد، نثر روان و طنزگونهاش باعث شده تا بتوان "ایاسپیان" را نشریهای برای همه علاقهمندان به ورزش نامید.
گورمت: نام این نشریه در ادبیات انگلیسی، معنای خوراکشناس را میدهد! یک مجله اجتماعی که در سراسر دنیا به دلیل مطالب جذاب و خواندنیاش در مورد غذاها و خوراکیهای جدید محلی و ملی، مورد علاقه خوانندگان است و خوانندگانش را به سفرهای غذایی جالب روزانه میبرد.
بعضی از غذاهای این نشریه مانند سوخاری مراکشی را در کمتر از یک ساعت و با کمترین امکانات ممکن میتوان طبخ کرد.
Giant: مطمئناً نام این دوماهنامه محبوب اروپاییها (به معنای غولپیکر) نبود که باعث شد در چهارمین دوره انتخاب مجلات برگزیده شیکاگوتریبون، یکی از برگزیدهها باشد.
تیم 15 نفره انتخاب نشریات برتر سال، به خوانندگان خود پیشنهاد میکنند این مجله دوماه یکبار را از سبد کالاهای فرهنگی خود حذف نکنند. به قضایای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی با دیدی جدی و خشک نمینگرد اما گزارشهای موجز و مستدل به همراه آخرین آمار در هر مورد را به شما ارایه میدهد. بیش از این، چه انتظاری میتوان از یک نشریه فرهنگی، اجتماعی داشت؟
نیوزویک: نامآشناترین مجلهای که در لیست مجله شیکاگو میتوان یافت. نویسندگان نیوزویک، این مجله را قدیمی، قابل اعتماد و موثق خطاب میکنند. با شعاری که میگوید: نیوزویک، از قدیم با ماست. در کمتر از 15 دقیقه، هر آنچه که از هنر، ورزش، سیاست و اجتماع نیاز دارید تا بدانید را به شما میگوید بدون اینکه کوچکترین سانسور، تحریف یا تغییری اعمال کند. حتی اگر این خبرها در مورد آخرین دستهگلهای دولت آمریکا باشد که در عراق به آب میدهد.
انتخابکنندگان لیست معتقدند اگر بخواهیم همانند هفتهنامه نیوزویک با خوانندگانمان روراست باشیم، باید بگوییم که این نشریه را هیچ وقت نمیشود از صحنه خارج کرد!
نکته قابل ذکر در انتخاب برگزیدههای سال نشریهی شیکاگو تریبون که بیش از 100 مجله و نشریه بینالمللی و محلی در شهرهای مختلف اروپا و آمریکا را تشکیل میدهد نیز معرفی مجلات تخصصی نوپایی است که به صورت خاص در زمینههایی مانند آموزش و پروش، موسیقی، خانهداری، مسافرت و ادبیات فعالیت میکنند.
کتابهای منتخب
گرینینگ پلانت (Grinning Planet)، یک نشریه منتقد دولت آمریکا محسوب میشود که توسط یک روزنامهنگار مستقل در مریلند راهاندازی شده و تمرکز اصلی آن هم در چند سال اخیر به ویژه یازدهم سپتامبر 2001، روی اشتباهات جبرانناپذیر آمریکا در خاورمیانه بوده است. این مجله، در حوزه رسانهای نیز بسیار فعال ظاهر شده و همانند بسیاری از روزنامهها و رسانههای بزرگ دنیا در پایان هر سال، لیستهایی تخصصی از کتابهای برگزیده با رویکرد رسانهای منتشر میکند.
در این لیست، پنج کتاب برگزیده پلانت را بررسی میکنیم که در سایت فروش کتاب آمازون نیز از پرفروشترینها بودهاند:
2007 سانسور شده: کتابی نوشته پیتر فلیپس، منتقد و روزنامهنگار آمریکایی در رابطه با 25 خبر منتشرنشده سال گذشته که به طنز، نام 2007 سانسورشده را برخود گرفته است. این کتاب، مخاطبان خود را از داستانها و ماجراهایی که زیر تیغ سانسور و عدم صداقت رسانهها گیر کرده بودند فاش و برملا ساخته و از نقصها و کمبودهای رسانههای مهم دنیا سخن میگوید.
از جمله داستانهایی که در این کتاب به تفصیل در موردشان توضیح داده شده، تلاش جمعی رسانههای بزرگ دنیا برای نفوذ در کنسرسیوم وب و در اختیار گرفتن کنترل شبکه اینترنت است. در مقدمه این کتاب آورده شده: "2007 سانسور شده را بخوانید تا ببینید رسانههای مورد علاقهی شما، چه واقعیاتی را پنهان میکنند!"
محرمانههای شبکههای برقی: جف کوهن، روزنامهنگار و استاد ارتباطات، در این کتاب که با عنوان فرعی "بلاهای ناگوار من در کار گروهی رسانهای" عرضه شده است، از سه شبکه تلویزیونی سیانان، فاکسنیوز و MSNBC و عدم موفقیتشان در انتقال و ارایه خبرهای فوری و روز دنیا موسوم به Breaking News واقعی غیر از آنچه که به مردم ارایه میدهند نوشته است.
در این کتاب که جفری کوهن برای پربارتر ساختنش از نظریات و داستانهای واقعی نقل شده توسط اهالی رسانه و بزرگان تلویزیون آمریکا استفاده کرده است، به اشتباهات و نقطه ضعفهای رسانهای این سه شبکه معروف که اداره آنها در بسیاری از موارد به افرادی غیرمتخصص سپرده شده است، اشاره و در موردشان تحقیق شده است.
همه حکومتها دروغ میگویند: آی.اف.استون، یکی از مستقلترین و قابل اعتمادترین روزنامهنگاران آمریکایی که کتابهایی همچون "ظهور هیتلر"، "اقدامات زیرزمینی سیا و افبیآی" و "وحشت ویتنام" به عنوان فاخرترین کتابهای سیاسی قرن بیستم را منتشر نمود در این کتاب مورد تحلیل و بررسی شخصیتی قرار گرفته است.
میرا مکفرسن، در این کتاب به زندگی و آثار استون نگاهی ویژه داشته و نقش او را در فرهنگ سیاسی و ادبیات مستندگرایانه امروز بررسی نموده است. مک فرسن در این کتاب، استون را روزنامهنگاری یاغی خوانده که خود را در قیدو بندهای رایج و معمول دولتی و حکومتی محدود نمیکند.
سگ دستآموز: سگ دستآموز نوشته اریک بولرت، نخستین کتابی است که با اسناد و مدارکی مستدل و مستند، ثابت میکند رسانههای آمریکا به جای اینکه چشم سوم جامعه باشند و در واقع نقش سگ نگهبان به اصطلاح رسانهییها را بازی کنند، وظیفهشان را کاملاً متفاوت انجام میدهند و سگ دستآموز دولت میشوند.
ایریک بولرت در این کتاب نشان داد که چه طور به مرور و با گذشت زمان، رسانههای آمریکا در انجام وظیفه خود تساهل بیشتری به خرج میدهند و یک موضع پوشاننده در مورد اشتباهات فجیع دولت پیش میگیرند و در بسیاری از مواقع، شرایط و اوضاع بحرانی و وخیم کشور را کاملاً عادی گزارش میدادند. در این کتاب، لاپوشانیهای رسانهای در آمریکا راجع به دولت و ترسی که کم کم بر اندام نشریات و تلویزیونهای این کشور سایه میافکند، کاملاً تشریح شده است.
وقتی خبرها دروغ میگویند: دانی شختر، نویسنده آلمانی در این کتاب که زیرتیتر "همدستی رسانهها و جنگ عراق و امریکا" را نیز همراه دارد، شکوایهای مردمی در مورد نقش رسانههای آمریکا در گسترش و حتی حمایت جنگ دوم علیه عراق تنظیم کرده است. تحلیلی راجع به اینکه چگونه و چرا رسانهها این اشتباهات را مرتکب شدند.
شختر معتقد است تبانی رسانهها و دولت بوش، به انجام جنگ منتهی شد. او در بخشی از این کتاب آورده است: دولت بوش ساز جنگ را نواخت در حالی که رسانههای آمریکا، رهبری ارکستر را بر عهده داشتند و هیچکدام نیز بدون دیگری ممکن نیست!
همراه با این کتاب، چند لوح فشرده منتشرنشده در مورد اتفاقات عراق نیز به بازار آمده است.
سید ایمان ضیابری