هساشعر
Hasä Sher
گردآوری: امين حسن‌پور
http://www.varg.ir

اشاره: هساشعر نوعی شعر کوتاه گيلکی است که در امتداد شعر نو گيلکی و بنابه نيازهای زمانه خويش به وجود آمده است که در نوع خود از نمونه‌های درخشان ادبيات مدرن قومی محسوب می‌شود. اين نوع شعری، از سويی ريشه در اشعار کوتاه کشاورزان برنج‌کار گيلان (بجارکاریْ شعر) دارد و از سويی ديگر، حال و هوای تجربه‌های هايکو ژاپنی و اشعار کوتاه آلمانی.

يکم: هساشعر چيست؟

از انتهای دهه شصت، به همت جمعی از شاعران گيلک، به‌خصوص محمدبُشرا، رحيم چراغی و محمدفارسی، گونه‌ای از شعر گيلکی متولد شد که هساشعر (Hasä-Sher) نام گرفت. هساشعر از طرف اولين سراينده‌گانش، «تازه‌ترين آواز قومی مردم شمال» نام گرفت. پس از آن توسط تعداد بسيار زيادی از شاعران گيلان و مازندران، هساشعر سروده شد و مجموعه‌هايی نيز به‌صورت کتاب منتشر شد و در بسياری از مجله‌های گيلان و مازندران نيز، در هر شماره بخشی با عنوان هساشعر چاپ می‌شود.

هساشعر، شعر کوتاه گيلکی است که از تعداد کمی کلمه تشکيل شده است و به شکار لحظه‌ها و تصاوير، به کمک کلمات می‌پردازد.
ريشه‌های هساشعر، در شعر بومی گيلان است. مثلا برخی بجارکاری‌شعر (Bejärkärey-Sher)يا شعرشالی‌کاری را که شعر ايجاز است از ريشه‌های اين گونه شعری می‌دانند. از ديد بسياری، هساشعر محصول ضرورت زمان بود و در آن زمان لازم بود که گيلکی گونه جديدی از شعر را معرفی کند. اصولن سه عنصر اصلی تشکيل دهنده هساشعر، ايجاز، تصوير و تخيل است. در هساشعر تلاش شده است تا از شعر روستايی و فضای موجود در آن که در بسياری از اشعار کلاسيک گيلان و مازندران وجود داشته فاصله گرفته شود. به عبارت ديگر سعی شده که اين گونه، به معنای واقعی، شعر دوره جديد و شعر امروزی باشد. هم‌اکنون، هساشعر بسيار مورد توجه شاعران گيلک (گيلانی و مازندرانی) و گيلکی‌سرايان جوان قرار گرفته است. (از شماره دوم زيته، نشريه دانشجويی)

دوم: هساشعر را تعريف کنيد!

بهترين راه برای تعريف هساشعر، مطالعه متنی است که توسط بدعت‌گزاران هساشعر، در آغاز کار هساشعر در ويژه‌نامه «گيل‌آئو» از هفته‌نامه «کادِح» به چاپ رسيد و بعدها به نام «بيانيه هساشعر» معروف و در نشريات و کتاب‌های مختلف منتشر گشت:

«هساشعر» شعر اکنون است، اکنون نه صرفا به مفهوم معاصر، بلکه ضرورتا به دليل بازتاب آنی حالات درونی است.
«هساشعر» برخلاف تجارب مکتوب شعر گيلکی در دهه‌های گذشته، به توضيح اشياء و پديده‌ها نمی‌نشيند، بلکه در دقايق بحرانی به کشف آن‌ها می‌پردازد.
«هساشعر» گونه‌ای از انواع شعر رايج در زبان گيلکی است که هم‌سو با شعر انسان‌گرای معاصر حرکت می‌کند و می‌کوشد تجربه‌ای رهگشا، در پی‌جويی شعر معاصر در ادبيات گيلکی باشد.
«هساشعر» محصول فشرده‌گی و به‌هم‌پيوسته‌گی «ايجاز» و «تصوير» است. جمع‌بندی و گره‌خورده‌گی منطقی و معقول ماجراها، اشياء و پديده‌ها، در فرمی کوتاه که انديشه و عاطفه را بازتاب می‌دهد.

سوم: هساشعر بخوانيم.

با هم چند نمونه از هساشعر می‌خوانيم:

(1)
باد
ساز ِ نقاره
دس ِ شوب
دس‌کلا صدا
بَرَم.
ناجه بوردن درمی.
Bäd/ säzə naghäre/ dasə shub/ daskəlä sadä/ baram./ Näje bordan darəmi.
ترجمه: باد/ ساز و نقاره/ سوت با انگشت/ صدای دست‌افشانی/ خلعت. / آرزو می‌بريم.
(محمد فارسی)

(2)
مِئوه اَره
ای وار ده ـ
دار.
او روز ِ ره
کی چئن ـ
می دس‌فارس ـ
نيه.
Mevə are/ i vär de/ där./ U ruzə re/ ki chen/ mi dəs-färəs/ niyə.
ترجمه: ديگربار/ درخت ميوه می‌آورد/ روزی که/ چيدن/ در دست‌رس من/ نيست.
(محمد بُشر)

(3)
ورف ِ لاچه‌لاچه
لِخت ِ دارِ سر،
برسِی ميوَه کلاجه.
Varfə lächə lächə/ lextə därə sar,/ barsey mivə kaläje.
ترجمه: برف گلوله گلوله می‌بارد/ بر درخت لُخت/ کلاغان ميوه‌های رسيده‌اند.
(جليل قيصری)

(4)
سايه
سنگِ امره دردديل کا دبو،
کو ديل
توکؤن خورد.
Säye/ sangə amre dardədil kä dəbu,/ Ku dil/ tukown xord.
ترجمه: سايه/ با سنگ درددل می‌کرد،/ دل کوه/ می‌لرزيد.
(دريايی لنگرودی)

(5)
بج‌بينه
ای پئم بجار ِ بو
اَرَم
تره.
Bajbine/ i pem bajärə bo/ äram/ tare.
ترجمه: هنگام درو/ چنگی از عطر شاليزار را/ می‌آورم/ برای تو.
تذکر: پئم (pem) در گيلکی واحد اندازه‌گيری آن ميزان از ساقه شالی است که در يک مشت جای گيرد.
(رحيم چراغی)

(6)
می توقاين،
وورزامو!
جی‌بس، تو
تاسيانی مرزانا،
بگردسی!
Mi toghäyan,/ vurzämo!/ ji bas, tu/ täsəyäni marzänä,/ bagardasi!
ترجمه: عاشقانه‌هايم،/ به خوشه نشست!/ آن‌قدر/ بر کرت‌های دلتنگی،/ رفتی و آمدی!
(غلام‌حسين عظيمی)

(7)
تو روخؤنه او طرف،
مو ای طرف.
اگه ايتا پورد نها بی!
Tu ruxownə u taraf,/ mo i taraf./ Agə itä purd nahä bi!
ترجمه: تو در آن‌سوی رود،/ من در اين‌سو./ اگر پلی می‌بود!
(هوشنگ عباسی)

(8)
او زمات کی می داز
پلنگ ِ دستانه بيگنت،
می دو چوشم ِ نيناکی
اون ِ چنگِ مئن دبو.
U zamät ki mi däz/ palangə dastäne bigant,/ mi du chushmə ninäki/ unə changə men dabu.
ترجمه: آن زمان که داس من/ دستان پلنگ را بريد،/ مردمک چشمانم/ در چنگال او بود.
(فريدون سليمی)

(9)
زندگی،
خشتِ‌پورده هچم‌هچم جؤر شؤنه
اون ِ سر ايسأنه
سرفترک جير امأنه
آب ِ او طرف،
هنده لنگروده.
Zedəgi,/ xəshtə-purde hacham-hacham jowr shöne/ unə sar isane/ sarfatark jir amane/ Äbə u taraf,/ hande langərude.
ترجمه: زندگی،/ خميده و به زحمت از پل خشتی بالا رفتن است/ بر بالای آن ايستادن است/ به شتاب پايين آمدن است/ ان سوی آب،/ باز هم لنگرود است.
(علی بالايی لنگرودی)

(10)
شِلاب وارنه و شو وارنه
مازِرون:
سبزه گيس کَمَن کيجا
دوش گيرنه آسمون ِ جا.
Sheläb värne o show värne/ mäzerun:/ sabzə gis kamanə kijä/ dush girne äsemunə jä.
ترجمه: باران بی‌وقفه می‌بارد و شب فرود می‌آيد/ مازندران:/ دختر سبزه‌روی گيسو کمند/ در زير اسمان دوش می‌گيرد.
(جليل قيصری)
برای تکميل مطالعه‌تان درباره هساشعر، بد نيست اين منابع را نيز مطالعه کنيد:

هرای، مجموعه هساشعرهای محمد بشرا
http://www.varg.ir/archives/2005/11/post_16.php

به بهانه انتشار ويژه‌نامه شاعران هساشعر
http://www.varg.ir/archives/2006/04/post_34.php

بيست و هش‌ته هساشعر (کتاب الکترونيک مجموعه هساشعر با ترجمه فارسی)
http://www.vargir.persiangig.com/document/28hasaasher.pdf

گزارش به مخاطب، موقعيت هساشعر / رحيم چراغی
http://www.varg.ir/archives/2006/04/post_33.php