سید شهابالدین امامیفر
مولانا شاعری است با اطّلاعات وسیع ازتمام علوم و پیشههای زمانه خود و ذهنش سرشار از اصطلاحات و تعابیر مربوط به آنهاست. او ضمن گفتن نکتهای به یاد حکایتی میافتد؛ واژهای از آن حکایت، آیهای را به ذهنش میآورد؛ کلمهای از آن آیه، زمینهای میشود برای طرح اصطلاحــات عرفــانی؛ ضمن بیان اصطلاحات صوفیانه، مثلی به ذهنش خطور میکند و آن مثل او را به گفتن حکایتی دیگر وا میدارد ، واژهای از آن حکایت، حدیثی را به ذهنش متبادر میکند و در ابیاتی متوالی به ذکر آن میپردازد و... این، همان است که « تداعی » خوانده میشود و شیوه بیان مطالب درمثنوی، بر پایه تداعی است و عمده تداعیها ، بر اساس آرایهای ( صنعتی ) است به نام «مراعات نظیر» ( آوردن واژههایی که عضو یک مجموعهاند )؛ یعنی ، با بیان واژهای، سلسلهای از واژههای نظیرش درذهن مولانا تداعی میشود که آنها را در ابیات متوالی، به تناسب موضوع میآورد. به مجموعه این واژهها، « شبکه » گفتهایم.
بسیار دیده میشود که در ضمن پرداختن به یک شبکه، واژهای دیگر، تداعی کننده نظایرش درذهن سیال مولانا است که به بیان آنها نیز میپردازد و شبکههایی تودرتو ایجاد میشود.
شبکههای تداعی را از مثنوی استخراج و نامگذاری کرده، به ذکر نمونههایی از آنها دراین مقاله مــیپردازیم.
شبکههای تداعی در مثنوی مولانا به انواع متعدّدی قابل تقسیم است، ازآن جمله:
شبکههای برگرفته از قرآن - شبکههای برگرفته از حدیث و روایت - شبکههای برگرفته از امثال و حٍکم - شبکههای عرفانی - شبکههای فلسفی - شبکههای شغلی - شبکههای طبیعی - شبکههای همخانوادگی - شبکههای همجنسی - شبکههای همراهی - شبکههای همسانی - شبکههای همخواهی - شبکههای همستیزی - شبکههای لفظی - شبکههای تکرار - شبکههای داستانی
در اینجا به ذکر پارهای از شبکههای تداعی و انواع آنها در مثنوی میپردازیم و برای هر کدام به ذکر یک مثال اکتفا میکنیم.
الف ) شبکههای برگرفته از قرآن
مقصود از «شبکههای برگرفته از قرآن» آن دسته از شبکههای تداعی است که یا تداعی کننده آیهاند و یا آیه، ایجادکننده آن شبکه است.
«شبکههای قرآنی» را به انواعی میتوان تقسیم کرد، از آن جمله:
1 ـ کلمات شبکه تداعی کننده آیه است.
2 ـ کلمه آیه، شبکهساز است.
3 ـ شبکه داستانی
4 ـ شبکه تشبیهی
1 ـ کلمات شبکه تداعی کننده آیه است
در این گونه شبکه، با تکرار یک واژه یا آوردن واژههایی که با هم تناسب دارند، درذهن مولانا ، آیه یا آیاتی تداعی میشود که به نوعی به آنها اشاره میکند . این اشاره نیز یا به صورت «تضمین» آیه است یا بیان «مفهوم» آیه.
ب ـ شبکههای برگرفته از حدیث و روایت
مقصود از شبکههای برگرفته از حدیث و روایت، آن دسته از شبکههای تداعی است که یا تداعیکننده حدیث و روایتند و یا حدیث و روایت ، ایجاد کننده آن شبکه است.
شبکههای برگرفته از حدیث و روایت را به انواعی میتوان تقسیم کرد ، از آن جمله:
1 ـ کلمات شبکه تداعی کننده حدیث است.
2 ـ کلمه حدیث ، شبکهساز است.
3 ـ تمثیل ، تداعی کننده حدیث است.
4 ـ کلمه مستفاد از آیه ، تداعی کننده حدیث است.
ج ـ شبکههای برگرفته از امثال و حکم
مقصود از «شبکههای برگرفته از امثال و حکم»، آن دسته از شبکههای تداعی است که یا تداعی کننده مثل است و یا مثل ، ایجاد کننده آن شبکه است.
شبکههای برگرفته از امثال و حکم را به انواعی می توان تقسیم کرد، از آن جمله:
1 ـ کلمات شبکه ، تداعی کننده مثل است.
2 ـ کلمه مثل شبکه ساز است.
د ـ شبکههای شغلی
مقصود از «شبکههای شغلی»، آن دسته از شبکههای تداعی است که واژههای سازنده آنها، ابزار، اصطلاحات و واژههایی است که به نوعی با یک شغل مرتبط است. این شبکه را به انواعی می توان تقسیم کرد، از آن جمله:
1 ـ شبکههای پزشکی
2 ـ شبکههای نجومی
3 ـ شبکههای باغبانی
4 ـ شبکههای خیاطی
5 ـ شبکههای آشپزی
هـ ـ شبکههای همخانوادگی
در اینگونه شبکه، گروهی از واژهها که اعضا و اجزای یک مجموعه، پارههای یک پیکر و افراد یک خانوادهاند، در پی هم میآیند و شبکهای از واژههای متناسب را تشکیل میدهند.
ز ـ شبکههای داستانی
مقصود از «شبکههای داستانی» آن دسته از شبکههای تداعی است که از پی هم آمدن عناصر اصلی داستانها ایجاد میشود. توضیح آنکه، مولانا در طول سخن، واژهای را میآورد که یکی از عناصر اصلی داستانی تاریخی است و در پی آن، دیگرعناصر آن داستان را درابیات بعد ذکر میکند.
نتایج به دست آمده از این مقاله ، عبارتند از:
1 ـ مولانا شاعری است با اطّلاعات وسیع از تمام علوم و پیشههای روزگار خود.
2 ـ مولانا از تمام امکانات لفظی و معنایی واژهها به خوبی استفاده می کند.
3 ـ آن چه موجب بسط مطالب در مثنوی میشود، ‹‹تداعی›› است.
* این متن بخشی از مقاله «شبکههای تداعی در مثنوی مولانا» است که توسط سید شهابالدین امامیفر در «همایش آموزههای مولانا برای انسان معاصر» ارائه شده است. متن کامل مقاله را از اینجا دریافت کنید.
