دوست گرانقدر و همكلاسي قديمي سركار خانم نوروزي چند روز پيش عكسهاي زيبايي از برگزاري جشن هانامي در ژاپن فرستادند و يادم آمد كه ماه آوريل در ژاپن زمان برگزاري جشن هانامي(HANAMI) است. هانامي از تركيب دو كلمهي هانا به معني گل و مي به معناي ديدن تشكيل شدهاست . گل در اينجا منحصرا به ساكورا (SAKURA) به معني شكوفه گيلاس اطلاق ميشود. با اين توضيحات ميتوان به تركيبي چون گل ديدن دست پيدا كرد. مردم در اين روزها به تماشاي شكوفههاي زيباي گيلاس ميروند و تا پاسي از شب در زير اين درختان با نوشيدن ساكه(SAKE) خوش ميگذرانند.
شكوفهي گيلاس گل ملي ژاپن محسوب ميشود.
و اما هايكو؛
در قرن شانزدهم (ظاهراً) طي يك مسابقهي شعر در ژاپن فرمي جديد در شعر ابداع شد كه هايكايي(HAIKAI) نام گرفت و به مرور در طول اين قرن و قرن هفدهم با استقبال شاعران به يك جريان شعري تبديل شد كه تا به حال ادامه يافتهاست. اين نوع شعر ابتدا صرفا طنز بوده و به موضوعات معمولي ميپرداخت و با ورود كساني چون ماتسواو باشو (MATSUO BASHO) به اين عرصه كمكم موضوعات دروني و عميقتر وارد هايكاي شد و در دوران حكومت امپراتور ميْ جي (MEIJI) به موضوعات مختلف ديگري پرداخت و در همين دوره بود كه به هايكو (HAIKU) تغيير نام يافت.
نوشتهي قبل را اگر خوانده باشيد در آن اشاره كردهام كه هايكوي كلاسيك (سنتي) الزاماً داراي 17 هجاست. (مشروحش را در نوشتهي قبل بخوانيد: لينك!)
در اين شماره بايد اين توضيحات را اضافه كنم؛ شعر سنتي ژاپن (هايكو و غير هايكو) به طور كل از واحدهاي هفتتايي و پنجتايي تشكيل ميشود كه بنا به تكرار هركدام از واحدها نام انواع شعر مثل چوكا ، تانكا ، سهدو كا ، و ... به خود ميگيرند. خانم استاد ناهوكو تاواراتاني در كتاب شعراي بزرگ معاصر ژاپن مينويسد:« اين آهنگ ( تكرار پنجتايي و هفتتايي ) گوشنوازترين وزن شعر براي ژاپنيها بوده و هست. »
براي درك بهتر اين موضوع بايد مختصري از زبان ژاپني بدانيد كه به زودي به آن نيز خواهم پرداخت.
در هايكو نيز اين اتفاق افتادهاست؛ هايكوها از سه واحد پنجتايي، هفتتايي، پنجتايي تشكيل شدهاند. يعني اگر يك شعر هفده هجا باشد و نشانهي فصلي هم در آن به كار رفته باشد بايد شرط سومي اعمال شود تا به اين شعر هايكو بگوييم. شرط سوم تقسيم هفده هجا به سه واحد پنج، هفت و پنجتايي است به ترتيب. يعني بخش اول الزاماً بايد پنج، بخش دوم هفت و بخش سوم پنج هجايي باشد. و شعري كه با رعايت اين مقدمات به دست ميآيد هايكو است.
مثال از ماسااوكا شيكي پدر هايكوي مدرن:
Wa / ka/ a / yu / no =5
Fu / ta / te / ni / na / ri / te =7
A / ga / ri / ke / ri =5
ترجمه :
قزل آلاهاي کوچک
دو دسته شدند
بالا جهيدند
و اين هم چند هايكو به ترجمه دوست گرانقدرم قدرتالله ذاكري:
ikikawari shi ni kawari shite utsu ta kana
زندگي
جايگزين مرگ ميشود
شاليزاراني که شخم زده ميشوند
موراکامي کي جو
（１８６５－１９３８）
***
shunran no hana to risu tsuru kumo no naka
ارکيده هاي بهاري
سنجاب ها
در ميان ابر ها
اي دا داکوتسو
（１８８５－１９６２）
***
chiisai ko no hashirite agaru tako kana
کودک خردسال
دويد
بالا مي آيد بادبادک
کاوا هي گاشي هه کي گو تو
（１８７３－１９３７）
***
sumidagawa mite toki materi nenwasure
رودخانه سوومي دا
ديدم،ماندم
رنج هاي يک ساله فراموشم شد
ميزوهارا شوواوشي
（１８９２－１９８１）
رودخانه سوميدا : رود خانهاي که در شهر توکيو جريان دارد.
