دوست گرانقدر و همكلاسی قدیمی سركار خانم نوروزی چند روز پیش عكس‌های زیبایی از برگزاری جشن هانامی در ژاپن فرستادند و یادم آمد كه ماه آوریل در ژاپن زمان برگزاری جشن هانامی(HANAMI) است. هانامی از تركیب دو كلمه‌ی هانا به معنی گل و می به معنای دیدن تشكیل شده‌است. گل در اینجا منحصرا به ساكورا (SAKURA) به معنی شكوفه گیلاس اطلاق می‌شود. با این توضیحات می‌توان به تركیبی چون گل دیدن دست پیدا كرد. مردم در این روزها به تماشای شكوفه‌های زیبای گیلاس می‌روند و تا پاسی از شب در زیر این درختان با نوشیدن ساكه(SAKE) خوش می‌گذرانند.

شكوفه‌ی گیلاس گل ملی ژاپن محسوب می‌شود.

و اما هایكو؛
در قرن شانزدهم (ظاهراً) طی یك مسابقه‌ی شعر در ژاپن فرمی جدید در شعر ابداع شد كه های‌كایی(HAIKAI) نام گرفت و به مرور در طول این قرن و قرن هفدهم با استقبال شاعران به یك جریان شعری تبدیل شد كه تا به حال ادامه یافته‌است. این نوع شعر ابتدا صرفا طنز بوده و به موضوعات معمولی می‌پرداخت و با ورود كسانی چون ماتسواو باشو (MATSUO BASHO) به این عرصه كم‌كم موضوعات درونی‌ و عمیق‌تر وارد های‌كای شد و در دوران حكومت امپراتور می جی (MEIJI) به موضوعات مختلف دیگری پرداخت و در همین دوره بود كه به هایكو (HAIKU) تغییر نام یافت.

نوشته‌ی قبل را اگر خوانده باشید در آن اشاره كرده‌ام كه هایكوی كلاسیك (سنتی) الزاماً دارای 17 هجاست. (مشروحش را در نوشته‌ی قبل بخوانید: لینك!)

در این شماره باید این توضیحات را اضافه كنم؛ شعر سنتی ژاپن (هایكو و غیر هایكو) به طور كل از واحد‌های هفت‌تایی و پنج‌تایی تشكیل می‌شود كه بنا به تكرار هركدام از واحدها نام انواع شعر مثل چوكا، تان‌كا، سه‌دو كا، و ... به خود می‌گیرند. خانم استاد ناهوكو تاواراتانی در كتاب شعرای بزرگ معاصر ژاپن می‌نویسد: «این آهنگ (تكرار پنج‌تایی و هفت‌تایی) گوش‌نوازترین وزن شعر برای ژاپنی‌ها بوده و هست.»

برای درك بهتر این موضوع باید مختصری از زبان ژاپنی بدانید كه به زودی به آن نیز خواهم پرداخت.

در هایكو نیز این اتفاق افتاده‌است؛ هایكوها از سه واحد پنج‌تایی، هفت‌تایی، پنج‌تایی تشكیل شده‌اند. یعنی اگر یك شعر هفده هجا باشد و نشانه‌ی فصلی هم در آن به كار رفته باشد باید شرط سومی اعمال شود تا به این شعر هایكو بگوییم. شرط سوم تقسیم هفده هجا به سه واحد پنج، هفت و پنج‌تایی است به ترتیب. یعنی بخش اول الزاماً باید پنج، بخش دوم هفت و بخش سوم پنج هجایی باشد. و شعری كه با رعایت این مقدمات به دست می‌آید هایكو است.

مثال از ماسااوكا شیكی پدر هایكوی مدرن:

Wa / ka/ a / yu / no =5
Fu / ta / te / ni / na / ri / te =7
A / ga / ri / ke / ri =5

ترجمه :
قزل آلاهای کوچک
دو دسته شدند
بالا جهیدند

و این هم چند هایكو به ترجمه دوست گرانقدرم قدرت‌الله ذاكری:

ikikawari shi ni kawari shite utsu ta kana

زندگی
جایگزین مرگ می‌شود
شالیزارانی که شخم زده می‌شوند

موراکامی کی جو
（１８６５－１９３８）

***
shunran no hana to risu tsuru kumo no naka

ارکیده های بهاری
سنجاب ها
در میان ابر ها

ای دا داکوتسو
（１８８５－１９６２）

***
chiisai ko no hashirite agaru tako kana

کودک خردسال
دوید
بالا می آید بادبادک

کاوا هی گاشی هه کی گو تو
（１８７３－１９３７）

***

sumidagawa mite toki materi nenwasure

رودخانه سوومی دا
دیدم،ماندم
رنج های یک ساله فراموشم شد

میزوهارا شوواوشی
（１８９２－１９８１）

رودخانه سومی‌دا : رود خانه‌ای که در شهر توکیو جریان دارد.