از آغاز تا کنون هیچ حادثه‌ای چون حادثه کربلا محور و مضمون ادب شیعه نبوده است. صدها کتاب و هزاران شعر درباره‌ی کربلا به زبان عربی و فارسی پدید آمده است. البته مسئله‌ی "غدیر" نیز جایگاه بلندی در ادب شیعه دارد و غدیریه‌های فراوانی در قرون اولیه‌ی اسلامی سروده شده‌است که علامه امینی بخش زیادی از این غدیریه‌هارا در مجلدات مختلف کتاب الغدیر گرد آورده است. به طور کلی می توان گفت" مضامین مهم ادب شیعی در ادب عرب در عصر اموی وعباسی پاسخ گویی به افتراهای مخلفان و شرح مظالم حکام جور و ذکر مصائب و مراثی اهل بیت (ع) و دفاع از حقوق ایشان و تفصیل حوادثی چون فاجعه ی طف و حبس و شهادت ائمه (ع) و کشتار انقلابیون بنی هاشم چون محمد بن‌عبد‌الله محض و زیدبن‌علی‌بن‌حسین و یحیی‌بن‌زید و نیز شرح معجزات و مناقب امام علی (ع) و اثبات افضلیت و خلافت او و ذکر احادیثی در فضائل ائمه اطهار (ع) و بر شمردن مطاعن غاصبان درحق ایشان و تخطئه ی آراء و فتاوری بغض فقهای اهل سنت است و در همه آنها روح انقلاب و دعوت به قیام مسلحانه وحالت تعرض و حماسه به چشم می‌خورد. در حقیقت ادب شیعه در لفظ و معنی پیرو کلام علی(ع) و ائمه اطهار (ع) بوده و بر محور خونخواهی و انتقام از ستمکاران و انتظار بهبود و فرج و اطمینان از آینده‌ی بهتر یعنی پیروزی تشیع بر تسنن پیش رفته است " ( دایرت المعارف تشیع 36/2 ) در ادب عرب شاعران بلند آوازه‌ای چون حسان‌بن‌ثابت، فرزدق، دعبل خزاعی، سید حمیری و کمیت‌بن‌زید‌اسدی، سید رضی، سید مرتضی برخاستند و جملگی در گسترش فرهنگ انقلابی شیعه نقش موثری بازی کردند ( در مورد ادب شیعه به زبان عربی و شاعران و ادیبان شیعی ــــ مقاله ادب شیعه در دایرت المعارف تشیع ). ازآغاز گسترش زبان فارسی با اینکه مذهب رایج و غالب در ایران تسنن بوده معهذا کمتر دیوان یا کتابی موجود است که در آن نویسنده یاشاعر به پیشوایان مذهب شیعه توجه نشان نداده باشد. ازجمله بیشتر سرایندگان فارسی زبان از آغاز تاکنون از سخنان حضرت امیر (ع) دراشعار خود استفاده کرده و جمله های کوتاه سخنان آن حضرت رادر آثارخود ترجمه کرده و به کارگرفته اند. از سرایندگان نخستین فارسی زبان، رودکی ( 329ق) و کسائی مروزی شیعه مذهب بوده اند. براساس روایات مختلف، رودکی نخستین شاعر برجسته زبان فارسی مذهب اسماعیلیه داشت. او که نام استاد شاعران و مقدم شعرای عجم را به خود گرفته بود پس از گرویدن نصر بن احمد سامانی به مذهب اسماعیلی، به آن مذهب درآمد، اما از اشعار موجود او چنین اعتقادی استنباط نمی‌گردد. ولی معروفی بلخی از شاعران همان دوره درضمن اشعاری چنین گفته است:

از رودکی شنیدم استاد شاعران
کاندرجهان به کس مگرو جز به فاطمی
( تاریخ ادبیات درایران، 1/371ـــ623).

کسایی مروزی مهمترین و نخستین شاعر شیعه مذهب فارسی زبان است. کسایی درسال 341ق زاده شد. کسایی درآغاز شاعری مدیحه سرا بوده اما در اواخر عمر پشیمان شد و به سرودن مواعظ و اشعار مذهبی پرداخت. کسایی به طور قطع پیرو شیعه دوازده امامی بوده و این امر غیر از تصریح صاحب کتاب النقض ازاشعار خود اوهم بر می‌آید. احتمالا در آن زمان تعداد شیعیان دوازده امامی در خراسان رو به افزایش نهاده بود است. کسایی با بیان مناقب خاندان پیامبر و سرودن مراثی برای شهدای این خاندان که همواره مورد ستم و آزار بنی امیه و بنی عباس بودند همدردی مردم ایران با آن خاندان بازگفته است. قصیده مسمط او کهن ترین سوگنامه ء ماجرای کربلاست، هرچند دیوان کامل او اکنون در دست نیست اما ازهمین مقدار بازمانده، اعتقاد کامل او به مذهب شیعه نمودار می‌گردد. دیوان اشعار او تا قرن ششم وجود داشته و عبد الجلیل رازی در کتاب النقص به آن اشاره کرده است. سید ادین عوفی هم تصریح کرده که دیوان کسایی همه در زهد ووعظ و مناقب اهل بیت نبوت است ( ریاحی، 26به بعد). سبک کسایی از نظر اندیشه و بیان همان است که درشعر شاعران شیعی بعد از او چون قوامی رازی وحسن متکلم کاشی وحمزه ء کوچک نمودار شده از این رووی را می‌توان پیش‌کسوت همه شعرای شیعه مذهب زبان فارسی دانست.

تشیع در ایران بعد از ظهور پادشاهان برجسته آل بویه چون معزالدوله و عضدالدوله رواج کامل یافت. معزالدوله که درسال 338 ق برتخت نشست در ترویج این مذهب بسیار کوشا بود. او فرمان داد که هر ساله از روز اول ماه مهرم کارهای دیوانی و جاری و کسب مردم تا روز عاشورا تعطیل گردد ومردم همه به عزاداری مشغول شوند. از شاعران برجسته عهد غزنوی فردوسی شاعر بزرگ ملی ایران است.
از مجموع شواهد برمی آید که فردوسی به طور قطع مذهب شیعه داشته اما دقیقا معلوم نیست که او پیرو کدام یک از مذاهب سه گانه اسماعیلی، زیدی و یا اثنی عشری بوده است.

ناصرخسرو نخستین سخنور برجسته اسماعیلی درسال 394ق زاده شد و پس از بازگشت از سفر حجاز و مصر وگرایش به اسما عیلیه دعوت آغاز کرد و فعالیت خود را از اوایل عهد سلجوقی رسما شروع نمود. او شاعر ونویسنده و حکیم و متکلم بزرگ و مقلب به حجت خراسان بود و براثر تبلیغات او فرقه ء خاصی در درون اسماعیلیه به نام ناصریه به وجود آمد که تا چندی پس از او به حیات خود فارسی شد که اغلب در دست است. دیوان اشعار وی درحدود 11047بیت دارد و احتمالا تنها قسمتی از آثار منظوم اوست. مهمترین دلائلی راکه شیعیان برای اثبات خلافت و اولویت حضرت علی(ع) بیان کرده اند در دیوان خود تورده است. او تنها مذهب شیعه را برحق می‌داند و همه را به آن فرا می‌خواند و از امامان شیعه به بزرگی و جلالت یاد می‌کند. درجایی گوید:

حسین وحسن را شناسم حقیقت
به عالم گل و یاسمین محمد

ودر ادبیات زیر تا ثیر خود را از فاجعه کربلا نشان داده:

دفتر پیش آر و بخوان حال آنک
شهره ازو شد به جهان کربلاش

تشنه شد و کشته و نگرفت دست
حرمت و فضل و شرف مصطفاش
(بیست گفتار در مباحث علمی و فلسفس و کلامی ، مهدی محقق،282).

از شاعران پس از ناصر خسرو که منسوب به تشیع شده اند مشهور تر از همه انوری است انوری (م547ق) را قاضی نورالله شوشتری درمجالس الموءمنین شیعی مذهب خوانده، اما این معنی از دیوان اشعار او استنباط نمی‌شود و بعید است که شاعری شیعی مذهب بتواند در دربار سلجوقیان که سنی متعصب بوده‌اند زیسته باشد، به‌ویژه که او در اشعار خود چند بار از عدل و نصفت عمر یاد کرده است (تاریخ ادبیات درایران، 2/668) . عبدالجلیل قزوینی رازی منصف کتاب نقض از سنایی به عنوان بزرگترین شاعر شیعی نام برده است، البته سنایی قصایدی درستایش حضرت رضا (ع) سروده و از مضامین اشعار او عشق و علاقه به خاندان پیامبر استنباط می‌گردد. مطلع یکی از قصاید او درمدح حضرت رضا (ع) این است:

دین را حرمی است درخراسان
دشوار ترا به محشر آسان