زمزمه‌های یک شب سی ساله
(مجموعه ترانه‌های ایرج جنتی عطایی)

(1)
در سال 1379، رهگذرانی که از برابر کتابفروشی‌های خیابان انقلاب می‌گذشتند، بر جلد کتابی نام و تصویر هنرمندی را دیدند که تا پیش از آن، و شاید هم اکنون نیز، جزو نام‌های ممنوعه به شمار می‌رفت و می‌رود! (دریا در من - شهیار قنبری- گزینه‌ی ترانه ها 1374- 1348)! به هر حال انتشار مکتوب ترانه‌هایی ممنوع از شاعر-ترانه خوانی ممنوع اتفاقی عجیب و البته خجسته بود! انتشار این کتاب امید بوجود آمدن تاریخی مکتوب از دوران طلایی ترانه را زنده کرد. اما کتابی که در آمریکا و تحت نظارت خود شاعر به صورتی دقیق و کامل و با توضیحات و پانویس‌های ارزشمند منتشر شده بود، در نسخه‌ی چاپ ایران - توسط انتشارات جاویدان - به شیری بی یال و دم و اشکم تبدیل شد و حتا باعث شد شهیار قنبری آن را در جایی (حوض در من) خطاب کند!! غلط‌های چاپی فراوان، حذف بخش عمده‌ای از پانویس‌ها، اشتباه در تاریخ تولد شاعر در شناسنامه‌ی کتاب و حتا حذف کامل یکی دو ترانه، تنها بخشی از کاستی‌های فراوان نسخه‌ی چاپ ایران است! نکته‌ی تاسف برانگیز این است که ناشر این کتاب بدون کسب اجازه از مولف همچنان در حال تجدید چاپ این نسخه‌ی پرغلط و معیوب است!!....با وجود تمام این مسائل (دریا در من) یادگار دلنشین و ارزشمندی است از دورانی تکرارنشدنی! مجموعه‌ای که فرصت تحلیل علمی و نقد ادبی ترانه‌های این ترانه‌سرای بزرگ را فراهم آورده است!

(2)
پس از شهیار قنبری نوبت به اردلان سرفراز رسید که با ترانه‌هایش به بازار کتاب ایران قدم بگذارد. در ابتدا گزیده‌ای از ترانه‌های او در مجموعه‌ای تحت عنوان (از ریشه تا همیشه) و بعد از مدتی گزیده‌ای دیگر با نام (سال ِصفر) توسط "نشر ورجاوند" و تحت نظارت و ویراستاری افشین سرفراز - برادر اردلان سرفراز که خود ترانه‌سرایی فعال است - با طرح جلدهایی شکیل، صفحه‌آرایی مناسب و توضیحات کافی درباره‌ی ترانه‌ها منتشر شد! البته به نظر می‌رسد پانویس بسیاری از ترانه‌ها بر حسب شرایط و مصالح زمان نوشته شده‌است!! ....در این کتاب می‌توانید نسخه‌ی کامل ترانه‌هایی که در اجرا تغییر کرده‌اند را بخوانید و با علت سرایش و ساخت برخی دیگر از ترانه‌ها آشنا شوید. اردلان سرفراز را ترانه‌سرایی فعال و پرکار می‌دانند که کارنامه‌اش از تنوع بسیار زیادی برخوردار است. این دو مجموعه شاهدی بر این مدعاست!

(3)
و اما ایرج جنتی عطایی! دیگر بزرگ ِترانه، سالها پیش، گزیده‌ای از ترانه‌هایش را در مجموعه‌ای با عنوان (زمزمه‌های یک شب سی ساله) در خارج از کشور منتشر کرد. نسخه‌های اصل یا کپی شده‌ی این کتابها تا مدتها بین دوستداران ترانه‌ی جنتی عطایی دست به دست می‌شد تا سرانجام در ماه گذشته و توسط انتشارات "کتاب مهر" این کتاب در ایران نیز منتشر شد! در شناسنامه‌ی کتاب تاریخ (فهرست نویسی) سال 1381 درج شده است در صورتی که در پاییز 1382 به مرحله‌ی چاپ رسیده است!! با وجود اینکه در قرارداد بین شاعر و ناشر ذکر شده است که کتاب باید با تمام پانویس ها و توضیحات چاپ شود، بیشتر این پانویس‌ها که حاوی اسامی آهنگسازان و خواننده‌ها بوده است حذف شده‌اند!! در عوض در انتهای کتاب و در بخش ضمیمه‌ها شناسنامه‌ی کامل هر ترانه شامل نام آهنگساز، تنظیم کننده و خواننده در جدولی به چاپ رسیده است. در ابتدای کتاب مقدمه‌ای از محمدرضا طغرل (اهورا) بر ترانه‌های جنتی‌عطایی وجود دارد که حاوی نگاهی کلی به کارنامه‌ی ایرج جنتی عطایی است. با احترام به آقای طغرل باید گفت که به نظر می‌رسد بهتر بود ترانه‌سرایی با اعتبار و سابقه‌ی بیشتر بر این کتاب مقدمه می‌نوشت. گرچه تلاش محمدرضا طغرل در تحلیل ترانه‌های جنتی‌ قابل احترام و توجه است. در بخشی از این مقدمه می‌خوانیم:

« ... مهم‌ترین ویژگی ترانه‌ی جنتی عطایی اندیشمندی ست. ترانه‌ی او ترانه‌ی تفکر است. ترانه‌ای که در حیطه‌ی خاطرات هم، از چیستی و چرایی خود می‌پرسد و از تکیه‌گاه‌ها و منابع اندیشگی‌اش می‌گوید، و این گذشته از ترانه‌های اجتماعی-سیاسی ترانه‌سرا، در عاشقانه‌هایش نیز دیده می‌شود.

با این که جنتی عطایی آغازگر این راه نیست - که هنر غالبا "تکوینی" است تا "تاسیسی"- اما بی‌شک از معماران اصلی این بنا بوده است. »

آنچه جای خالیش در این کتاب حس می‌شود، زندگینامه‌ی ایرج جنتی‌عطایی و مروری بر کارنامه‌ی هنری اوست. نکته‌ی دیگر آن که در کتاب و زیر نام کتاب عنوان (دفتر اول) دیده می‌شود. به نظر می‌رسد باید در انتظار دفتر‌های بعدی این مجموعه باشیم.

دیگر کاستی این اثر ِارزشمند عدم درج تاریخ سرایش ترانه‌هاست! امری که تحلیل و بررسی این ترانه‌ها را با مشکل روبرو می‌سازد.

در انتهای کتاب نیز به جای موخره یا آنچنان که در کتاب آمده "پایانه"، شعری آزاد با نام "آوازهای سرزمین صبور" به چاپ رسیده است.

با وجود این کاستی‌ها که بی‌شک از محدودیت‌های نشر کتاب در ایران نشأت می‌گیرد باید انتشار این کتاب و چنین کتابهایی را که تاریخی مکتوب از این هنر شفاهی بوجود می‌آورد، به فال نیک گرفت. در روزگاری که ناشران گمنام مجموعه ترانه‌هایی را - که بیشتر از روی نوار پیاده شده- به نام آوازخوانان و بی ذکر نامی از ترانه‌سرایان آثار منتشر می‌کنند. انتشار چنین کتاب ارزشمندی غنیمتی انکارنشدنی است!

و در انتها دو ترانه از همین مجموعه:

مار در محراب
به پرویز مقصدی
برای من که در بندم
چه اندوه آوری ای تن
فراز ِوحشت ِداری
فرودِ خنجری ای تن
غمِ آزادگی دارم
به تن دلبستگی تا کی؟
به من بخشیده دلتنگی
شکستن‌های پی در پی
در این غوغای مردم کش
در این شهر به خون خفتن
خوشا در چنگ شب مردن
ولی از مرگ شب گفتن
چرا تن زنده و عاشق
کنار مرگ فرسودن
چرا دلتنگ آزادی
گرفتار قفس بودن
قفس بشکن که بیزارم
از آب و دانه در زندان
خوشا پرواز ما حتا
به باغ خشک و بی باران
در آوار شب و دشنه
چکد از قلب من خوناب
که می‌بینم من ِعاشق
چه ماری خفته در محراب
خوشا از بند تن رستن
پی آزادی انسان
نمی‌ترسم من از ایثار
که اینک سر، که اینک جان
اگر پیرم، اگر برنا
اگر برنای دل پیرم
به راه خیل ِجان بر کف
که می‌میرند، می‌میرم
اگر سرخورده از خویشم
منِ مغرور ِدشمن شاد
برای فتح شهر خون
تو را کم دارم ای فریاد!
ایرج جنتی عطایی
آهنگساز: پرویز مقصدی
تنظیم کننده: منوچهر چشم آذر
خواننده: داریوش اقبالی

من از سفر میام
من از سفر میام
با اسب ِخستگی
از فتح یک سراب
با سایه‌بونی از گرمای آفتاب
با زخم خار و شن
سوغات کوره راه
با گلسنگی به دوش
از دشت بی گیاه
یه کوزه آب سرد
یه سفره نون می‌خوام
کو؟ بسترم کجاست؟
من از سفر میام
ببین که رخت من
غبار جاده هاست
ببین که دست من
برای من عصاست
تن خسته و غریب
تنها و دربه در
با حسرت و پناه
با وحشت سفر
یه سقف مهربون
یه سایه خواب می‌خوام
نوازشم بکن
من از سفر میام
با من چه دردها
از این سفر به جاست
غصه بغل بغل
با من چه گریه‌هاست
من از سفر میام
تا با تو سر کنم
تو جاده‌های عشق
با تو سفر کنم
با کوله باری از
حرفای گفتنی
حرفای تلخ ِتلخ
اما شنفتنی
یه سوسوی چراغ
یه تکیه گاه می‌خوام
در بر بگیر منو
من از سفر میام

ایرج جنتی عطایی
آهنگساز: بابک بیات
تنظیم کننده: واروژان
خواننده: علی سهراب