حق

:: شب ِ هزار ُ یکم ::
:: بررسی ی ِ نمایش ِ دوم ::

قصه ی ِ نمایش ِ دوم ِ شب ِ هزار ُ یکم؛ داستان ِ برگردان کردن ِ هزارن افسان یا افسانه های هزار ُ یک شب از پارسی به تازی ست. در تاریخ از شخصی به نام ِ ابن ِ مُقفع نام برده شده که ایرانی یی بوده است مسلط تر از اعراب به تازی؛ پس هزار ُ یک شب را ترجمه می کند و بعد به استناد ِ تاریخ در سه روایت به سه گونه ی ِ دردناک کشته می شود و از بین می رود. بهرام بیضائی نوشتن و اجرای ِ این نمایش را با یاد ِ او به او تقدیم می کند. در نوخوانی ی ِ بیضائی از این واقعه ی ِ تاریخی نام ِ مترجم به پور ِ فرخان پسرک ِ مزدک ِ بهداد ِ دبیر تغییر می کند و دو زن؛ یکی خورزاد هم سر و یکی ماهک خواهر ِ پورفرخان که در تاریخ نشانی از آن ها نیست برای ِ پیش بُرد ِ داستان و نیز افزون کردن ِ بار ِ نمایشی؛ به واقعه اضافه می شوند؛ و باز همان ترکیب ِ یک مرد و دو زن که در نمایش های دیگر ِ شب ِ هزار ُ یکم هم وجود دارد؛ در این جا رعایت می شود. اینک خورزاد و ماهک که هم راه ِ پور ِ فرخان برای دادخواهی از حاکم ِ ری به بغ داد سفر کرده اند؛ در قصر ِ شریف بغ داد حاضرند برای پرس ُ جو از حال و احوال ِ شوهر و برادر! پورفرخان که به دستور ِ شریف ِ بغ داد و با پاداش ِ هزار ُ یک سکه ی ِ طلا ؛ هزار شب ُ روز خود را در راه ِ ترجمه ی هزار افسان خرج کرده؛ روز ِ قبل به نزد ِ شریف ِ بغ داد رفته و ترجمه ی ِ هزار افسان را تقدیم کرده و در انتظار پاداش مانده است؛ اما هنوز به نزد ِ هم سر و خواهر ِ خویش بازنگشته و آن ها نگران ِ وی اند!

در مجلس ِ بازی ی ِ شریف ِ بغ داد؛ نسخه ی ِ اصل ِ هزار ُ یک شب در تشت ِ آبی از بین می رود و دیگر هیچ مدرکی از هزار ُ یک شب ِ پارسی در میان نمی ماند؛ جز اطلاعات ِ شفاهی ی ِ پورفرخان! چیزی از ماجرای ِ آب کشیده شدن ِ نسخه ی ِ اصل نمی گذرد که خورزاد و ماهک در می یابند که آن آخرین شاهد هم - یعنی پورفرخان - در مجلس ِ بغ داد کشته شده است.

صدایی از بیرون می آید که جنازه کشی ی ِ پورفرخان است. شریف ِ بغ داد می رود و خورزاد و ماهک هر دو مبهوت و مات در انتظار ِ مرد ِ پارسی ی ِ دفتر ِ حاکم ِ بغ داد هستند. مرد آمده و از مجلس ِ کشته شدن ِ پورفرخان گزارشی کرده است که آن ها را هم چون نسخه های ِ نوشته بر مرگ ِ مانی به خورزاد و ماهک می دهد تا در مراسمی آیینی؛ مجلس ِ مرگ ِ پورفرخان را برای ِ روشن شدن ِ حوادث، بازی کنند.

این بازی و نسخه خوانی ادامه دارد تا انتهای ِ ماجرا! و جایی که خواهر و هم سر روشن می شوند که پس از مرگ ِ شوهر و برادر پیش کش به شریف ِ بغ داد و امیر ِ حرس شده اند؛ به ضرب ِ دشنه یی به هم در آغوش ِ مرگ می روند و طعم ِ آزاده گی را چشیده می کنند.

***

نمایش ِ دوم؛ از نظر ِ گفتار و زبان کاملا متفاوت از نمایش های اول و سوم است. این؛ امری ست به جا؛ چرا که سه نمایش هم در دوره های مختلف ِ تاریخی و هم در مکان های ِ جدا از هم روی می دهند. زبان ِ این نمایش که دوران ِ حکومت ِ اعراب بر ایران را حکایت می کند؛ به علت ِ این که قدرت آن زمان در دست تازیان بوده است؛ و هر کس برای آن که بتواند کاری از پیش ببرد بایست به زبان ِ حاکم صحبت کند؛ زبانی ست آمیخته از عربی و پارسی در کنار و لابه لای ِ هم! استفاده ی ِ بسیار زیبا از این دو زبان در کنار ِ هم؛ ارزش ِ کار ِ استاد بیضایی را دو چندان کرده است. این ارزش هنگامی فرا می رود که زبان در مواقعی که خورزاد و ماهک با هم گفت ُ گو می کنند کاملا پارسی و پالوده از تازی ست! و شوخی هایی هم که با زبان می شود؛ در جای ِ خود زیبا و بسیار درد آور است. مثلا در جایی از متن آمده: به خدا که عمری ست ضَرَبَ صرف می کنیم و قتلَ ! و آن چه هرگز ندیده ییم، آن که عَدَلَ صرف کنند یا نصَفَ!

نمایش دوم یک تعزیه است. نسخه خوانی یا شهادت خوانی یا برخوانی یا شبیه گردانی ی ِ یک ماجرا که پیش از این اتفاق افتاده و همه از سرانجام ِ آن با خبرند! در نمایش از نشانه هایی مانند ِ نسخه خوانی؛ سرخ ِ اشقیایی پوشیدن؛ فاصله گذاری ها و بازی در بازی های ِ مرسوم در این گونه ی ِ نمایشی؛ که همه گی از نشانه های ِ هنری نمایشی به نام ِ تعزیه است؛ استفاده شده! اما در مورد ِ هنر نمایشی ی ِ تعزیه سخن بسیار است. گفته می شود تعزیه برای ِ اول بار در حدود ِ سال ِ سی صد ُ چهل ِ دوی ِ شمسی در بغ داد اجرا شده است؛ که دهه ی ِ اول ِ محرم را در بازار و کوچه و خیابان سیاه پوشانده و گروهی واقعه ی ِ کربلا را بازسازی می کرده اند. در متن ِ این نمایش اشاره یی می شود به یک مراسم ِ آیینی ی ِ بسیار کهن که پیروان ِ مانی - پیام آور ِ الهی ی ِ ایران ِ باستان و دارنده ی ِ کتاب ِ ارژنگ - پس از مرگ ِ او هر ساله برای زنده کردن ِ دوباره ی ِ مانی و حضور ِ وجود ِ او در کنارشان و کمک به آن ها؛ برگزار می کرده اند. این مراسم به این ترتیب بوده است که شب ِ مرگ ِ مانی بر قبر ِ او حاضر می شدند و بر آن یک پیاله ی ِ بزرگ ِ شیر ِ گاو قرار می دادند- گاو در این جا بنا به اساطیر و متون ِ کهن ِ پارسی؛ مادر ِ تمثیلی یا دایه ی ِ فریدون؛ نجات دهنده ی ایران زمین و از بین برنده ی ِ ضحاک، و در نگاهی وسیع تر انسان شناخته می شود - و تا صبح ِ روز بعد با رقص ها و حرکات ِ آیینی زمان می گذراندند! تا روز ِ بعد از حجم ِ شیر ِ گاو ِ درون ِ پیاله کم می شد و مانویان این را نشانه یی می دانستند که مانی زنده است و در بین ِ آن ها حاضر و از شیر ِ گاو نوشیده است. بهرام بیضایی در جایی دیگر بنا به گفته ی ِ تاریخ اشاره می کند که همین مراسم هم برگرفته شده از آیین های ِ بسیار کهن تر ایران ِ باستان است. نوع ِ دیگری از این گونه نمایش ِ آیینی سوگ ِ سیاووش یا سیاووشان است که در شاه نامه ی ِ فردوسی بسیار به آن پرداخته شده است. نظریه یی که در این جا جالب به نظر می رسد؛ این که سرچشمه و سرآغاز ِ اصلی ی ِ تعزیه را هم می توان به این مراسم های آیینی ی ِ ایرانی نسبت داد. تعزیه که گفته می شود هنری ست تازی و از آن ِ قوم ِ عرب؛ با این گفته ها نمایشی ست که مبدا آن در تاریخ ِ ایران ِ پیش ِ از اسلام است. این تاریخ به دلیل ِ فراز و نشیب های ِ فراوان و حمله ها و جنگ ها و فرمان روایی های افراد ِ مختلف از اقوام ِ مختلف در ادوار ِ مختلف همیشه زیر ِ فشار ِ دیدگاه های ِ جناحی بوده است و هر کس بنا به دین و آیین ِ خود آن را تغییر داده است؛ و برای ِ همین می توان تعزیه را در همین تغییر و تحول ها یک هنر ِ گم شده ی ِ ایرانی دانست که بعد از ظهور ِ اسلام و واقعه ی ِ کربلا در سال ِ شصت ُ یک ِ هجری با دیدگاه های دین ِ اسلام آمیخته و به شکل ِ امروزی اجرا می شود - هر چند تعزیه ی ِ امروزی هم بسیار دور است از اصل -! در باره ی ِ این گم شده گی های ِ تاریخی و جعل ِ بسیاری از داشته های ایرانی به دست ِ اقوام ِ دیگر از جمله اعراب؛ در خود ِ نمایش ِ دوم هم اشارات ِ گسترده یی می شود. آن جایی که حاکم ِ بغ داد دستور می دهد تا نسخه ی ِ اصل و پارسی ی ِ هزار ُ یک شب را از بین ببرند و نسخه ی ِ ترجمه ی ِ آن به عربی را از هر گونه آیین ِ ایرانی و رفتار ِ زرتشتی پاک کنند و وقایع را از تیسفون ِ ایران به بغ داد ِ اعراب بکشانند؛ تا ماجرا به گونه یی پیش رود که اصلا هزار ُ یک شب؛ افسانه و قصه یی عربی باشد! و این اتفاق در عالم ِ واقع هم می افتد و سال ها بعد ایرانیان هزار ُ یک شب یا به ترجمه ی عربی الفَ لیلة و لیلة را؛ دوباره به اسم ِ شاه کار ِ اعراب از تازی به پارسی برمی گردانند! و اما در مورد ِ مراسم های ِ آیینی ی ِ سوگ خوانی ها می توان به سفره های ِ ائمه هم اشاره کرد. این مراسم و سفره ها هم گونه ی ِ کوچک شده ی ِ تعزیه و سوگ ِ مرگ مانی هستند؛ به طوری که در گذشته رسم بوده که نشانه یی ازامام ِ معصوم یا پنجه یی بر سفره هم قرار می گرفته است تا حضور ِ امام بیش تر باشد ؛ که به مرور ِ زمان ِ این رسوم از بین رفته اند.

نکته ی ِ زیبای ِ دیگری که در اجرای ِ نمایش ِ دوم خودنمایی می کرد بازی در بازی ها و فاصله گذاری هایی است که در نسخه خوانی اجرا می شود. در تعزیه هم گاهی دیده می شود که شمرپوش ها - افرادی که نسخه ی ِ شمر را می خوانند - هنگام ِ بریدن ِ سر ِ امام حسین از پا می افتند و با گریه طاقت ِ این کار را ندارند. در این جا هم خورزاد و ماهک که نسخه های ِ شنکجه گران را می خوانند؛ هنگامه هایی زیر ِ گریه می زنند و از نقش پوشی بیرون می آیند و خود می شود. این رفت و برگشت ها با بازی ی ِ زیبای ِ بازی گران بسیار دل نشین و دردناک است.

نکته ی ِ دیگر صداهایی ست که در صحنه شنیده می شود. صداهایی مانند بردن ِ جنازه و فریادهای ِ مردم؛ پاکوبیدن های ِ خورزاد و ماهک؛ کوبش ها و برخورد های ِ شمشیرها و خنجرها و ...! با این تصور که در نمایش های ِ شب ِ هزار ُ یکم از موسیقی استفاده نمی شود؛ استفاده ی ِ به جا از این اصوات بسیار دقیق و کاربردی و بزرگ جلوه می کند.

در طراحی ی ِ صحنه ی ِ این نمایش و دو نمایش ِ دیگر در ِ ورود و خروج بسیار پُر اهمیت است. دولنگه دری که درهر نمایش هم شکل و شمایل اش تغییر می کند و هم رنگش متفاوت می شود. این گونه های ِ مختلف ِ در به اندازه یی تاثیر گذار است که همان ها برای نشان دادن ِ زمان و مکان ِ نمایش و انتقال ِ حس ِ صحنه و بازی گران به بیننده کافی ست. این تاثیر گذاری هنگامی بیش تر می شود که با دیدی بسیارعالی درها درست در وسط ِ صحنه قرار گرفته اند و در پس زمینه ی آن ها از پرده هایی مناسب با هر نمایش استفاده شده است.

نمایش ِ دوم که تاثیر گذارترین نمایش در بین ِ دو دیگری شناخته می شود؛ از بازی ی ِ فوق العاده ی ِ ستاره اسکندری در نقش های ِ ماهک و میر ِ عَسَس؛ مژده شمسایی در نقش های ِ خورزاد و میر ِ مُحتسب و اکبر زنجان پور در نقش های ِ شریف ِ بغ داد؛ عجمی؛ پور ِ فرخان؛ و امیر ِ حَرَس و در مجموع ِ کارگردانی ی ِ عالی و بسیار زیبای ِ استاد بهرام بیضائی؛ بهره می برد.