هشت ُ مین سفر ِ سندباد
به قلم ِ استاد بهرام بیضائی

" ... من تاریخ خواندم و خود را وارث ِ وحشتی عظیم یافتم؛ اما توانستم آرام آرام صدای ِ مردمی را بشنوم که در تاریخ گم شده و گفته نشده اند...* "

" ... روی گسست ِ زمین ایستاده ییم
و یگانه گی می جوییم
در مرگ های ِ هم!
زمین ِ شکسته را بند می زنند
با بیل های ِ خاک!
با سرودی در گلو خفه؛
می دانیم
عربده جویان پشت ِ دَرَند!... * "

- هشت ُ مین سفر ِ سندباد؛ هشت ُ مین نمایش نامه ی ِ بیضائی ی ِ بیست ُ شش ساله َ ست. بیضائی در دهه ی ِ اول ِ نوشتن ِ خود درگیر ِ تاریخ است و در آن روزگار تنها نمایش نامه ی ِ " دنیای مطبوعاتی ی ِ آقای اسراری" ست که به زمان ِ معاصر نگاشته شده - البته این درگیری و عشق ِ به تاریخ با او مانده است تا امروز و همیشه - ؛ او درگیر ِ همان وحشت ِ عظیم و زنده گی ی ِ همان مردمی ست که گویا صدای ِ شان در تاریخ و زیر ِ سُم ضربه های ِ اسبان ِ مغولان و تازی یان و همه گونه وحشی یان به خاک فرو شده است! مردمی که زبان گشودن و گفت ُ شنود را از ایشان دزدیدند و به نام و کام ِ خود با آن زبان فخر فروختند و نفرین خریدند! مردمی که عشق را از ایشان دریغ کردند و قلب های ِ شان را و در کنار ِ آن مغزهای ِ شان را پوک کردند؛ با یاوه هایی به نام تمدن و فرهنگ و نو آوری!!! اما این چه تمدن و فرهنگ و نو آوری که با حذف ِ گذشته ی ِ بزرگ ِ تاریخی ی ِ سرزمین ِ پارس آغاز و به انجام ِ نافرجام رسیده َ ست!؟!
اما او - بهرام بیضائی - به این خاک عشق ورزید و صدای ِ در خاک شده ی ِ مردم ِ قدیم ِ سرزمین َ ش را شنید...
او آمد تاریخ ِ فراموش شده ی ِ ما را به گوش ِ ما خواند!!! تاریخ ِ مردمانی که بعض ِ آن ها بزرگ و شناس بودند و صدای ِ شان در سطرهای تاریخ گم شد و بعض ِ دیگر ناشناس با صداهایی و سرگذشت هایی گم در تاریخ! تمدن ِ ما بزرگ است و بزرگی ی ِ اشتباه؛ خاصه ی ِ یک تمدن ِ بزرگ! بیضائی اشتباهات ِ تاریخی ی ِ ما را نشان داد تا مکتبی باشد برای پیروزی و غلبه بر تکرار ِ اشتباه؛ او آمد دست بر اسطوره های آشنا با همه گذارد؛ آن ها را آورد تا امروز ِ جامعه َ ش و حرف های َ ش را در قالب آن ها و به زبان آن ها به گوش ِ ما خواند.
یکی از نتایج ِ این درگیری و عشق ِ به تاریخ و سیر در تمدن ِ شگرف ِ پارسی؛ شده است : هشت ُ مین سفر ِ سندباد - هر چند سندباد را گفته َ ند، اسطوره و فِسانه یی ست به غیر ِ ایرانی...
اما یقین که او سندباد را نماینده یی کرد تا ما کرده های ِ اشتباه ِ خود را در سرزمین ِ غریب ِ هزارساله ی ِ سندباد دریابیم... پس در همین آغاز سندباد را نه غیر پارسی و دیگر جایی که او را همه جایی و همه ملیتی قلمداد می کنیم و کرده های درست و نا درست ِ او و هم سرزمینی یان َ ش را کرده های همه کس می دانیم در همه جا!
در ابتدا اشاره هایی به تقابل ِ سندباد در اسطوره خوانی ی ِ هزارُ یک شب و سندباد در بازخوانی ی ِ هشت ُمین سفر ِ سندباد خواهد شد! اما اصل بر این است که این مقال باشد برای یافتن ِ گوشه های ِ ناپیدا و جزئیات ِ در خطوط پنهان ِ هشت ُ مین سفر ِ سندباد ِ بیضائی و دیگر اشارات و شکاف ها باشد برای وقت ِ دیگر؛ شاید...

- سندباد ِ بیضائی همانند سندباد ِ اسطوره ناگاه شروع به سخن نمی کند؛ بل که دو عامل ِ پیش برنده او را وا می دارند تا لب به سخن باز کند و خود را از اسطوره جدا و حقایق را در مقابل ِ آن یاوه ها در کتابی هزار ساله که کاتب از آن یاد می کند؛ روشن و نمایان کند. یکی از این عوامل مردم ِ غریب ِ آن شهر هستند که منتظرَ ند برای گروهی سیاه باز و بند باز و بازی گر تا آن ها را از شادی یی که فقط امروز - آن روز- حق دارند آن را فراموش کنند آن هم به طریقی که فردا گفته می شود!!! - که شاید فردا همان انتهای نمایش و همان حقیقت ِ یافته ی ِ سندباد باشد؛ - بهره ور سازَند. آن ها می پندارند سندباد و دیگران همان گروه َ ند؛ پس منتظر ِ بازی ی ِ شادی از سندباد هستند! ... و عامل ِ دیگر کاتب است که نام ِ سندباد را در کتابی هزار ساله خوانده َ ست و هویت ِ او را مجهول و غریب و عجیب می داند - کاتب؛ سندباد را مردی دروغ زَن و شیاد می پندارد! - کاتب می پندارد که هر چه در آن کتاب مکتوب شده َ ست؛ حقیقت و تغییر ناپذیر است - این در حالی ست که در کتاب هم انتهای سرگذشت ِ سندباد نامعلوم مانده و چند برگی افتاده - اما سندباد این را قبول ندارد و در همان بازی که مردم منتظر َ ش هستند می خواهد سندباد ِ حقیقی را به مردم بشناساند - هر چند در بی زمانی ی ِ سرگذشت ِ سندباد در نمایش نامه؛ می توان این چنین فرض داشت که سندباد هم چنان تا انتهای نمایش از این حقیقت بی اطلاع َ ست ! - و این تلاش ِ سندباد برای معرفی ی ِ حقیقت ِ خود شاید اشاره و نشانه یی باشد به دل مشغولی های ِ بیضائی در یافتن ِ هویت ِ فردی و اجتماعی و این که همیشه تاریخ ِ مکتوب، مستند نیست و همیشه حقایق بر کاغذ نقش نبسته َ ند...
از طرفی سرگذشت ِ سندباد و ملاحان َ ش را می توان شباهت داد با سرگذشت ِ اصحاب ِ کهف که این ها و آن ها هر دو رانده شده گانند و سکه های هیچ کدام دیگر خریداری ندارند!
- بر خلاف ِ سندباد ِ دریایی ِ هزار ُ یک شب؛ سندباد ِ بیضائی در هفت سفر َ ش به تحولی درونی می رسد.
- " سفر اول را یک گرسنه کرد ... ** " ؛ تنها سفر ِ نخست ِ سندباد برای ثروت اندوزی ست - و آن هم؛ شاید - و همه گی ی ِ دیگر سفرها جاذبه هایی دیگر دارند:
- سندباد سفر ِ دوم را برای عشق می رود - می توانیم هنوز این عشق ِ او را خام بیابیم و تنها او را مست ِ " آوازی که هم چون او را به این طراوت هرگز نشنیده...** " و " چشم هایی به رنگ ِ رنگین کمان ...** " بدانیم - در این سفر او می گوید و می پندارد که خوش بختی را برای دختر ِ خاقان آورده؛ از او پرسیده می شود به راستی " خوش بختی چیست؟... ** " و سندباد می ماند؛ چرا که نمی داند...
- سفر ِ سوم ِ سندباد در جست و جوی ِ کوزه ی ِ خوش بختی در سرزمینی غریب َ ست... سرزمین ِ سراندیب؛ اولین مهبط و جای ِ هبوط و قدم گاه ِ آدم بر زمین؛ و سندباد مانند نیای ِ نخستین َ ش - آدم - خود به این مکان باز می گردد برای کشف ِ خوش بختی... اما کوزه ی ِ سر به مُهر - همان که پدر خوانده ی سندباد، نشان َ ش را از گذشته گان یافته است - در نزاعی برادرانه !!! در طمع ِ سکه های ِ طلا شکسته می شود - که این را سندباد کمی پس تر می فهمد - و شاید رازی که آن پیر در کوزه خوانده َ ست به شکست ِ کوزه پخش و گم شده باشد؛ و هر گوشه از این خوش بختی در هر گوشه از جهان به جایی - و این خوش بختی را سندباد حتا تا امروز نیافته است!
- سفر ِ چهارم به دنبال ِ گفته ی کسی ست که از پرنده یی سخن می راند در جزیره یی پرت و دورافتاده که همای سعادت َ ست؛ سندباد هم چنان است به دنبال پاسخ ِ سوالی که دختر ِ خاقان - عشق َ ش - از او و از همه ی دانایان ِ هفت گوشه ی ِ زمین پرسیده که : خوش بختی چیست؟ ؛ پس سفر چهارم را می آغازد... به آن پرنده - آن هما - می رسد... پس تر روشن می شود که او همای سعادت را دزدیده!!! و در قفس کرده - آواز ِ کدام پرنده در قفس خوش است؟ و دروغ است می گویند فلان پرنده در قفس خوش تر می خواند - همای سعادت در حین ِ ورود ِ به سرزمین ِ سندباد از بین می رود - سعادت از بین می رود؟؟؟ شاید... " همای ِ سعادت تنها در همان شهر، همای ِ سعادت َ ست... ** " - مردم ِ آن شهری که همای ِ سعادت ِ شان برده شده به طاعون می میرند. - سندباد آهسته آهسته دور می شود از سندباد : - " در هفتاد ُ دومین روز بر عرشه ی ِ کشتی دیدم که مرد َ کی نازک دل پشت ِ دیده گان ِ من گریه می کند ... ** " .
- سفر ِ پنجم ِ سندباد از باقی کمی متفاوت است. سفر ِ پنجم را سندباد برای بازرگانی - بازرگانی؟ - با شتر به سرزمین های دور می رود تا اندوخته یی فراهم کند و از نو بگردد برای پیدایی ی ِ خوش بختی ! اما در میان ِ سفر او - سندباد - سفر ِ ششم َ ش را می آغازد؛ ...
- ... در سفر ِ ششم از وهب و دیگران َ ش جدا می شود و در سرزمین ِ هند و در میان ِ برهمنان ِ بودا پرست می گردد و می جوید برای جواب ِ سوال َ ش: خوش بختی چیست؟ - خوش بختی چیست ؟ - و " سرچشمه ی خوش بختی کجاست؟ ... ** " این جست ُ جوی َ ش ادامه دارد در محضر دانایان و حکیمان ِ هفت اقلیم : حکیم ِ شانکار؛ حکیم ِ عرب ؛ حکیم ِ یهود ؛ حکیم ِ مسیحی ؛ حکیم ِ هندی؛ حکیم ِ نیپتون - و حکیمی به نام ِ مرگ ؛ شاید!!! که پس تر به کمک ِ سندباد می آید.
- اما سفر ِ هفتم و آخرین سفر ِ نگاشته شده در تاریخ برای سندباد؛ او می خواهد اصل ِ وجود و حیات ِ خود را دریابد! که چرا و به چه دلیل و به چه کار به دنیا آمده است - آن هم چنین دنیایی که " امیری برای امیری مردم را به جان ِ هم می اندازد... ** " - گویی سندباد هم دنبال ِ هویت ِ گم گشته ی ِ خود می گردد - کسی او - سندباد- را در شهر ِ خود َ ش به یاد نمی آورد و او در موطن َ ش غریب َ ست! - سندباد به دنبال ِ حقیقت می رود ... مقصد شاید جهان لایتناهی باشد؛
شعبده باز- که بسیار غریب است - :" سفر ِ شک... ** " ؛
" کاتب - که قبلا گفته َ ست مکتوب را جای تغییر نیست - : " سفر ِ وهم... ** " ؛
و سندباد - که متهم است از سوی کاتب ُ مردم که دروغ می گوید- : " سفر ِ حقیقت ... ** " ؛
- سفر ِ هفتم... اما سندباد در سفر ِ هفتم برای همیشه از سرزمین َ ش تبعید شده َ ست !!! و او می رود به امیدی که روزی باز گردد. سندباد به دنبال ِ حقیقت است و آن را نمی یابد!!! پس خود را نفرین می کند که زنده باشد و جست ُ جو گر تا روزی که حقیقت را بیابد و بر خود نمایان کند..." نه ... نه... می گویم و باز می گویم... و به فریاد ِ بلند؛ من باید حقیقت را بیابم؛ حتا اگر در پی ی ِ آن هزار سال سرگردان بمانم...** " سندباد و ملاحان َ ش - که یکی شان یک سال را هزار سال انگاشته - در پی ی ِ سرزمین ِ شان و دل تنگ ِ خانه و عهد ِ شان به خسته گی بر ساحل ِ سرزمین ِ شان فرود می آیند؛ پس از هزار سال...
- اکنون سندباد دریافته هزار سال را و آن نفرین را ! و او - سندباد - حقیقت را هم دریافته... در هفت سفر َ ش و پس از هزار سال - هزار سال!!! - آواره گی، او اینک حقیقت را از زبان ِ مرگ دریافته است - که این جا مرگ نه چهره ی ِ دِهشت دارد که گویی او از همه چیز با خبر است و تنها " مرگ است که دروغ نمی گوید *** "
شعبده باز - که اینک مرگ َ ست ؛ و از ابتدا هم - شعبده باز - که " بارها روبروی سندباد بوده َ ست... ** " - : [ به فغان] " روزگاری زنده گی طبیعی بود. هرگاه فرصت ِ کسی سر می رسید ، من حاضر می شدم ... اما امروز!!! امروز پایان ِعمرها از دست ِ من بیرون است؛ هرگاه سر وقت ِ تنابنده یی می روم ، می بینم که پیش از رسیدن ِ من او پایان یافته است ؛ به دست ِ یک میرنده ی ِ دیگر؛ گاهی به دست ِ یک دوست !... امروز هر کسی برای دیگری مرگ است... سال هاست که دیگر به من - مرگ - نیازی نیست؛ آدمی یان برای یک دیگر - برای مرگ ِ یک دیگر - کافی َ ند...** "

- و حقیقت این است:
" روی گست ِ زمین ایستاده ییم
و یگانه گی می جوییم
در مرگ های هم... * "

" سندباد : راه ِ من دراز بود ** "- برای رسیدن به حقیقت -
" مرگ : اما به آخر رسید ** "- حقیقت را دریافتی؛ هر چند تلخ و به تلخی -
" سندباد: باد مساعد است؟ ** "- برای سفر ِ هشتم -
" مرگ : بادنما می چرخد ** "- برای سفر ِ هشتم -
" سندباد: کشتی را چه کسی هدایت می کند؟ ** " - برای سفر ِ هشتم -
" مرگ : من ! ** "- مرگ -
" سندباد: برویم ناخدا - مرگ - سفر ِ هشتم آغاز می شود** " - به سوی مرگ - ...
هشت ُ مین سفر ِ سندباد!!!

" آسمون آراسته ، مرگ به پا خاسته!
می زنم طبل ِ بلا ، می روم پیش ِ خدا !
باد ُ برق ُ آتش َ م ، نعره از دل می کشم!
ای دلیل ِ اولیا ، پس چه شد آن وعده ها؟
وعده ی ِ روز ِ خوش َ ت ، آیه ی ِ دشمن کُش َ ت! * ... "

- براساس ِ اصول ِ نمایش نامه نویسی می بایست قهرمان ِ داستان را کسی انتخاب کنیم که هم پیش برنده ی ِ حوادث باشد و هم در انتها خود به تحول نرسد و باعثی باشد برای تحول ِ دیگران؛ با این تعبیر می توانیم اصل ِ خوش بختی - کم تر - و حیقیقت را - بیش تر - به عنوان ِ محوریت و قهرمان ِ نمایش نامه گزینش کنیم. این گزینه ها تا حدی درست است؛ اما - به عقیده ی ِ بنده؛ و به آن دلیل که این نمایش نامه نمی خواسته َ ست در قالب گیری ها و خط کشی های ِ رایج نمایشی قرار بگیرد، پس می توانیم قهرمان و محور ِ داستان را با تفسیری جدای ِ از اصول ِ کهن بشناسیم و هم این اجازه صادر است که قهرمان را نه یک کس و یک چیز که فرای ِ این ها از نظر ِ کس و تعداد در نظر بگیریم. یکی از عواملی که شاید بسیار پنهان در متن باشد اما عقیده ی ِ من بر این است که یکی از پیش برنده های ِ اصلی ست؛ حضور و شخصیت ِ سندباد ِ اسطوره یی ست. هم او که در کتاب ها و کتیبه ها از او نام برده اند؛ هم او که کاتب او را متهم کرده است به تنها گذاردن و کشتن ِ برادران و هم شهری یان َ ش ! هم او که می گویند هفت سفرش را برای ثروت اندوزی رفته َ ست. سندباد ِ بیضائی هنگام که خود را در کنار ِ آن سندباد ِ پلید !!! می یابد، عاملی می شود تا به جوش و جنب آید و آن سندباد را انکار و بر خود ِ حقیقی َ ش اِبرام کند. اگر آن سندباد ِ اسطوره نبود؛ سرگذشت ِ این سندباد هم برای همیشه ناگفته می ماند. چرا که دلیلی برای تعریف ِ سرگذشت ِ سندباد ِ بیضائی در میان نبود. سندباد ِ بیضائی هویت ِ خود را به دست ِ سندباد ِ اسطوره پای مال شده می بیند؛ او خود را گم می بیند در میان ِ مردمان ِ آن شهر ِ غریب و هم میان ِ همه ی آدمی یان؛ او بایست خود ِ حقیقی و خود ِ خود َ ش را برای مردم - و هم برای خود َ ش - شرح دهد. سندباد ِ بیضائی به واسطه ی ِ همین بی هویتی و دیگر هویتی در بین ِ مردم - و خود َ ش - آغاز می کند به گفتن ِ سرگذشت ِ خویش و سفرهای َ ش؛ نوع ِ روایت ِ نمایش به گونه یی ست که می توانیم این فرض را حق بدانیم که سندباد در ابتدا که به شهر ِ آمده، خود هم هویت ِ و حقیقت ِ خویش را نمی داند؛ و هنگامی که سرگذشت ِ خود را در زمان ِ گذشته بیان می کند و در انتهای نمایش باز به زمان ِ حال - یعنی گاهی که به شهر ِ بازگشته - بر می گردد، سندباد هم خود ِ حقیقی َ ش را به مردم - و به ما که گم بودیم در اسطوره ی ِ سندباد و غافل از سندباد ِ حقیقی - نشان می دهد و هم خود به هویت و حقیقت ِ وجودی َ ش دست می یابد. پس یکی از محوریت های نمایش و قهرمانان ِ آن را سندباد ِ اسطوره می دانیم.

- خوش بختی و حقیقت؛ که سندباد به ترتیب در جست ُ جوی ِ آن هاست؛ از دیگر قهرمانان ِ این نمایش هستند؛ سندباد به واسطه ی ِ عشق َ ش با این واقعیت آشنا می شود که خوش بختی آن چیزی نیست که کسانی در پول و ثروت یافته َ ند و کسان ِ دیگر در عیش و طرب و بعض ِ کسان در دنیا و دنیایی ها؛ - پس خوش بختی چیست ؟ - این ، آن است که سندباد را پیش می برد به سوی سختی تا خوش بختی را به دست آورد - خود اگر در این جهان وجود داشته باشد! - این جاست که سندباد و دیگران َ ش مرتکب ِ اشتباه می شوند. در ابتدا در حرص ِ ثروت و گنج، کوزه ی خوش بختی را می شکنند - دو نکته در این جا اگر نگفته بماند ؛ این مقال بی هوده َ ست : یکی این که آن ها و حتی سندباد - شاید - که به دنبال ِ خوش بختی بودند ، نمی دانستند که خوش بختی چیست؛ پس تلاش ِ شان برای کشف ِ آن بی هوده بوده َ ست، بسی ؛ چرا که شناخت نسبت به چیزی اول شرط ِ تحقق و دست یابی به آن است. آن ها ثروت را برتر از خوش بختی می دانستند - می دانند - و شاید هم خوش بختی را در همان ثروت می جسته َ ند . نکته ی دوم و همان که بسیار مرا مشغول کرده این که خوش بختی مگر چیزی ست که پیری آن را در کوزه یی سفالی خوانده باشد ؟ تفسیر ِ خوش بختی، بحثی است خارج از معلومات ِ این حقیر؛ اما آن چه خوانده و دیده َ م آن است که خوش بختی چیزی نیست محدود به کوزه یی و هم شاید چیزی که پرنده یی نماینده ی آن باشد . پس فرض ِ من بر این است که آن کوزه و آن نزاع ِ برادرانه ! و آن شکست ِ کوزه همه نشانه هایی باشد از این که سندباد هنوز نرسیده َ ست به مقام ِ کشف ِ حقیقت و خوش بختی - همین بحث را می کِشم تا ماجرای همای سعادت و دزدیدن و در قفس کردن ِ آن توسط سندباد - و شاید از بزرگ ترین اشتباهات ِ سندباد - در فسانه ها و اسطوره ها بسیار بوده َ ند پرنده گان و دیگر موجودات و دیگر فانی هایی که گفته َ ند نماینده و عامل ِ خوش بختی َ ند. اما این را فقط محدود می دانم به همان افسانه ها - و هم چنان که در خط های فراتر گفتم؛ شاید همه گی ی ِ این ها نشانه هایی باشند برای ره نمایی ی ِ سندباد - در این نمایش - و انسان - در بازی گاه ِ جهان - تا به خوش بختی ی ِ حقیقی دست یابند. آن اتفاقاتی که در درون سندباد رخ می دهد و گویی سندباد ِ درون از سندباد ِ برون دور می شود - همان انگاره هایی ست که سندباد را وا می دارد و می کشاند به سوی حقیقت ؛ پس خوش بختی - و در کنار ِ آن؛ انگاره های پیش برنده ی سندباد - و حقیقتی که سندباد خود را نفرین می کند تا آن را بیابد - از دیگر قهرمانان ِ نمایش هستند.

- نکته ی ظریفی که در مورد به حقیقت ِ رسیدن ِ سندباد جلب ِ نظر می کند؛ آن نفرین و آن دوران ِ هزار ساله َ ست که سندباد حقیقت را در زنده گی - تنها و فقط در زنده گی - جست ُ جو می کند. اگر این جست ُ جوی ِ تنها در زنده گی ادامه می داشت شاید سندباد هزاران هزار سال ِ دیگر سرگردان می ماند.

یُخرِج ُ الحَیَ مِن َ المَیِت و یُخرِج ُ المَیِتَ مِن َ الحَی ... اوست که زنده را از دل ِ مرده بیرون می کشد و مرده را از درون ِ زنده ... قرآن مجید...

- سندباد هنگامه یی به حقیقت رسید که مرگ و زنده گی را در کنار ِ هم تجربه کرد و به هر دو به یک پایه اعتماد کرد و دِل آویخت. اتفاقی که در انتهای نمایش برای سندباد رخ می دهد و تصمیم و قبول ِ او برای راندن ِ کشتی َ ش به ناخدایی ِ مرگ را می توان از دو جنبه بررسی کرد: چیزی که اول بار و در سطح ِ قضیه به چشم می آید ، خودکشی ی ِ سندباد است. هم این جا این نظر را رد می کنم به دلایل ِ در پیش آمده : بحث ِ خودکشی در همه ی ِ عوالم و جهان بینی ها و فرهنگ ها و ادیان ، بحثی ست منتفی و رد؛ از منظر ِ منطق هم خودکشی چیزی نیست جز ضعف ِ انسان ِ به پوچی رسیده برای مقابله با پوچی - چرا که این سیاهی چیزی نیست جز نبود ِ سپیدی ؛ پس پوچی ی ِ مطلق وجود ِ خارجی و حقیقی ندارد و این دور بودن ِ حق و حقیقت و زیبایی آن هم به دست ِ همان انسان است که پوچی و سیاهی را فراهم آورده - این فرد که خود سپیدی را از زنده گی دور کرده، و حال به پوچی و انتها و سیاهی رسیده راهی جز خودکشی برای خلاصی نمی یابد ؛ حال آن که می تواند همه چیزی را دوباره سپید کند - و جالب آن که فلسفه ی همه انسان هایی که خودکشی کرده َ ند این بوده که خود را چیزی فرای ِ این جهان و بهتر و والاتر از این جهان می دانستند و چون قدرت ِ تغییر نداشتند؛ به گفته ی ِ خود ِ شان ، خود را از این سیاهی نجات !!! می دادند و البته عقیده داشته و دارند که به جایی بهتر می روند - بحث ِ خودکشی را، ادامه ، برای وقت ِ دیگر - اما سندباد ِ بیضائی قدرت ِ تغییر دارد. دیگران و آن ها که خودکشی را درمان ِ این سیاهی ها می دانند؛ خیال دارند که آن چه نوشته شده َ ست؛ تغییر ناپذیر است - اما سندباد ِ بیضائی این را نمی پذیرد ، چون قدرت ِ تغییر دارد. پس این بحث که سندباد هنگام ِ رسیدن به حقیقت ِ تلخ ِ زنده گی خودکشی کرده باشد؛ یاوه یی بیش نیست . او - سندباد - که هزار سال در جست ُ جوی حقیقت کوشیده َ ست، حال که آن را دریافته به حتم می خواهد و می تواند آن را عوض کند. اما برای این تغییر این بار نیاز به هم یاری ی ِ کسی دارد. و این هم یاری و کمک ِ مرگ. مرگی که حقایق را او می داند. مرگی که زنده گی ست و در کنار آن . " ریه های لذت پُر ِ اکسیژن ِ مرگ است **** " مرگی که این جا سخن از آن می رانیم آن چیز ِ دهشت ناک ِ مخوف نیست که پایان ِ همه چیز و همه کس باشد. مرگ این جا آغاز است . آغاز ِ سفر ِ هشتم ِ سندباد. آغاز ِ سفری که سندباد به کمک ِ مرگ می خواهد واقعیت را تغییر دهد تا حقیقت دیگر به آن تلخی ی ِ گفتار ِ مرگ نباشد... در این جا مرگ و زنده گی یکی ست . این یکی بودن را می توانیم در گذشته ی ِ نمایش هم جست ُ جو کنیم. این مرگ - یا همان شعبده باز- است که صحنه را زیر ِ قدرت دارد. این گفته و گفتارهای پسین با نگاه به بازنویسی ِ دوباره ی ِ هشت ُ مین سفر ِ سندباد در مجموعه ی ِ دیوان ِ نمایش است - برای مثال در جایی گفته می شود که شعبده باز - مرگ - دستان َ ش را مقابل چشم ها می گیرد؛ در این هنگام صحنه ی ِ نمایش هم تاریک می شود و آن هنگام که دست ها را بر می دارد صحنه دیگر بار روشن می شود - گویی آن بازی خانه و بازی جای ِ جهان در چشمان ِ مرگ است، که به دست ِ او تار و روشن می شود - ؛ در جایی دیگر پس ِ آن که مرگ ، گردی نقره فام به هوا پخش می کند ؛ رعد و برق می شود؛ یا مثلا هیولای طاعون را مرگ از آستین َ ش پرواز می دهد. دیگر می توانیم مرگ را خدای این بازی خانه بدانیم که همه چیزی در دست ِ اوست و در واقع مرگ در این جا زنده گی ست. سندباد در گوشه هایی از نمایش مرگ را دیده َ ست و حال که او مقابل َ ش است به تکرار از او - مرگ - می پرسد که : تو آن کس در آن جا نبودی ؟ و مرگ هم تنها لب خند می زند - در ابتدای نمایش هم اشاره یی می شود به این که هر که به شعبده باز می رسد می خواهد بداند او کیست و چه می کند و گویی او برای همه آشناست - با نگاه به انتهای نمایش می توانیم بگوییم که همه می خواهند بدانند که مرگ چیست و با انسان چه می کند. خود او - مرگ - هم در انتها به سندباد می گوید که " تو ضربه را از دوستان َ ت دیدی نه از من - مرگ - ... ** " با تفاسیر ِ فرا می توانیم شعبده باز یا همان مرگ - و در کنارَ ش زنده گی - را هم به عنوان پیش برنده گان ِ نمایش در نظر داشته باشیم. اگر بگوییم این جا مرگ برای سندباد شاید همان نجات دهنده ی وعده داده شده، باشد ، حرفی به گزاف نبرده ییم. که البته سندباد، خود به سوی این نجات دهنده آمده َ ست . او - سندباد - نبوده َ ست مانند کسانی که کنجی می نشینند به امید دستی از غیب...

- در مورد ِ شخصیت ِ شعبده باز - مرگ - بحث های فراوانی می توان انجام داد . اصولا شعبده باز در نظر ِ مردم؛انسانی - شاید هم فرا انسانی - ست که قدرت ِ تغییر حقایق را دارد. شعبده باز مانند تردست نیست که با سرعت و مهارت با پنهان کردن ِ قسمت هایی از نظر ِ مردم، کاری شگفت انجام دهد. او - شعبده باز - با دست ِ خالی کارهای اعجاب انگیز انجام می دهد. در واقع او قدرتی دارد فراطبیعی و هم چنین دید َ ش نسبت به مسائل ِ پیرامون از باقی متفاوت است. در مورد ِ شعبده باز ِ این نمایش اشاره هایی به خدایی ی ِ او بر بازی خانه ی ِ جهان ِ نمایش شده است. از دیگر نکات ِ جالب ِ توجه گفتارهای شعبده باز است در قالب های گوناگون - حکمای ِ مختلف؛ نوفل ِ بازرگان؛ ناخدای ِ کشتی ی ِ غریب؛ پیر ِ گوژپشت و امیر و دیگران - در مجموع همه ی ِ این شخصیت هایی که شعبده باز بازی می کند ؛ برای ره بَری و پیش بردن ِ سندباد به سوی حقیقت خلق شده َ ند. و جالب است و شاید حق که بگوییم این ها مخلوقات ِ مرگ هستند و در واقع زوایای ِ مختلف ِ وجود ِ مرگ!

- در این قسمت اشاره هایی می شود به گوشه های ِ تاریک روشن ِ بعضی شخصیت ها و اتفاق ها در هشت ُ مین سفر ِ سندباد:

- اولین نکته تغییر زبان ِ مردمان ِ شهر پس از هزار سال است. در نسخه ی قدیم این مردمان و مردمان ِ گذشته هر دو به یک شیوه - ادبی - سخن می گفتند. اما در این نسخه، تنها سندباد و دیگران َ ش که از هزار سال ِ پیش آمده َ ند به زبانی سنگین و ادبی سخن می گویند و مردمان ِ امروز ِ شهر سخنانی عامیانه و گاه اشعاری کوچه بازاری دارند. این تغییر ِ به جا در درک و فهم ِ بیشتر ِ نمایش نامه تاثیری ست به سِزا؛

- دیگر نکته در این بازنویسی خلق ِ شخصیتی ست به نام و مسلک ِ زن ِ خیابانی؛ او عجیب است؛ تا جایی غریب و عجیب که می تواند این نسخه و تحلیل ِ آن را از نسخه ی ِ قبلی بسیار متفاوت کند؛ و کرده َ ست. بیضائی پیش از این در نمایش نامه ی ندبه و دیگر جا در فیلم نامه ی آینه های رو به رو به این قشر ِ جامعه اشارات ِ گسترده یی کرده است و شخصیت ِ بسیاری از آن ها را موشکافانه، شکافته است. حضور این شخصیت در بازنویسی یی که پس از قریب ِ چهل سال انجام شده است ، می تواند کنایه یی باشد به وضع ِ امروز ِ جامعه؛ گفتارهای او در وقت های مختلف هم ثابت کننده ی این مدعاست.

- نکته ی ظریف ِ دیگر وضعیت ِ مردم ِ شهر ِ امروزی ست. آن ها در گوشه هایی از رنج ها و دردهاشان سخن می گویند. رنج ها و دردهایی که ما می دانیم از گذشته گان به آن ها رسیده. آن ها فقط آن روز ِ به خصوص حق دارند به وسیله ی ِ مطربان ِ ولایت ِ هم سایه شادی کنند؛ و نکته ی جالب آن که آن ها فقط حق دارند همان یک روز را شاد باشند؛ ولی به شیوه یی که فردا به آن ها می گویند. این صحبت را اگر هم راه بدانیم با ورود ِ سندباد و دیگران َ ش و این که آن ها مطربان نیستند - و در حقیقت اصلا مطربی و بندباز و بازی گری وجود ندارد، آن ها هم که در انتهای نمایش می آیند شاید گروهی باشند با سندباد ِ دیگر و سرگذشت ِ دیگر !- شاید این شادی هم که جار زده می شود برای فریب ِ مردمان باشد - و شاید هم مردم را آماده ی شادی می کنند؛ ولی آن ها را منتظر نگاه می دارند تا فردا - و فردا، که امروز ؛ و پایان ِ نمایش نامه است آن ها - مردم - با رویارویی با حقیقت ِ تلخ می یابند که جایی برای شادی در این دنیای ِ هرج و مرج و ریخته به هم نیست.

- در مورد ِ خود ِ شخصیت ِ سندباد ِ بیضائی ؛ بسیار زیبا آن است که او یک قدیس نیست - مانند بسیاری از دیگر قهرمانان ِ افسانه ها- او مانند هر فرد ِ دیگری در راه ِ رسیدن به حقیقت اشتباهاتی بس گران را انجام می دهد - و البته در آن نفرین ِ هزارساله تاوان ِ آن ها را نیز پس می دهد - او در راه ِ دست یابی به کشف و شهود نشیب و فراز های بی شماری را طی می کند و این گونه نیست که نویسنده و خالق ِ اثر از ابتدا او را جدای ِ از هر اشتباه و معصوم ِ از گناه بداند. سندباد مانند ِ همه ی ماست و تلاش می کند برای رسیدن ِ به حقیقت - اگر او را یک قدیس ساخته بودند؛ دیگر رسیدن َ ش به حقیقت معنایی نداشت. او - سندباد - خود شروع به حرکت می کند و هیچ گاه منتظر نمی شود کسی دست ِ او را بگیرد. در سفر ِ هفتم هم ابتدا که هم راهان َ ش حاضر به همراهی ی ِ او نیستند، او خود می خواهد به تنهایی سفر َ ش را بیآغازد. او - سندباد - فلسفه یی عجیب و گاه زیبا دارد : " تنها گذاشتن ِ برادران؛ بهتر از برادرکشی ست ... ** " این در حالی ست که وضع ِ شهر ِ او، هزار سال ِ پیش چنین بوده َ ست : " این جا نژادها ، رنگ ِ لباس ها ، خون و تیره ها، رسم و عقیده ها، هر یک بهانه یی ست... ** " - و وضع ِ امروز ِ شهر ِ او هم شاید هم چنان چنین باشد !

- یکی از زیباترین و ظریف ترین شخصیت ها و گفتارها ؛ شخصیت ِ مرد ِ کور است با گفتارهای ِ در همه جا یکسان َ ش: " ظهور خواهد کرد؛ نجات بخشی ظهور خواهد کرد؛ به زودی ، کمک کنید ؛ به زودی ؛ ظهور خواهد کرد! ... ** " او - مرد ِ کور - نابیناست. بینایی ندارد. اطراف را نمی بیند. اوضاع را درک نمی کند.از دریافت ِ حقیقت عاجز است؛ و هم اوست تنها که نشسته است و کمک می خواهد از نجات بخشی که او را نجات دهد. او - مرد ِ کور - خود حرکت نمی کند؛ او خیال ِ باطلی دارد که نجات دهنده نشسته گان را هم یاری می کند. او نمی داند رفتن ِ به سوی نجات دهنده ؛ همانا خود نجات ِ از بدی ها و پلیدی هاست. تنها کوران و نابینایان ِ چشم از دنیا بسته این امید خام را تکرار می کنند و هم چنان نشسته گان َ ند!!!

" کشتار! هم دیگر را می درند؛ نمی پرسی چرا؟ دیوار است، بین ِ این و آن؛ بین ِ هر کس با کس ِ دیگر! بگو ای دانای ِ تمام!من همه ی ِ امیدها را ناامید دیده َ م . من به هفت دریا کشتی رانده َ م . از سیلان و سراندیب تا طرابلس و آندلس. از باب المندب تا جبل الطارق. من همه ی ِ این ها را زیر ِ پا گذاشته َ م. من از زایران ِ بیت اللحم حدیث ِ کوره هایی را شنیدم ، که در آن ها خاطرات ِ ده هزار نسل را خاکستر کرده َ ند . شنیده َ م که در آکیتسو دست ِ انسان قبری به درازای ِ دو دنیا برای ِ انسان کند. شنیده َ م که در فرنگ جانشین ِ مسیح و پاس دار ِ کنیسه های خداوند، با سکوت َ ش بر هزار هزار، چندین هزار هزار آرزوی ِ خاکستر شده چشم بست! به من گفته َ ند اندیشه یی که در قاره ی جدید به ذهن ِ مردی گذشت ، در یاماتو بی شمار مرد و زن را به اشباحی بدل کرد . بگو ای دانای ِ تمام! در این جهان ِ بزرگ که تو می بینی لاشه هایی هست که هیچ کرکسی میل ِ به منقار کشیدن ِ آن ها را ندارد! - لاشه هایی زنده - بگو ای دانای ِ دانایان! من خوش بختی را جست ُ جو می کنم. حتا اگر در زیر ِ زمین باشد. بخت ِ نیک برای آن ها که فردا دریغ از امروز می خورند. آن ها که زنده گی شان سخت بی اعتبار، سخت ناپای دار است. بر زمینی که سخت می لرزد. از تپش ِ دل ِ آن هاست که زمین می لرزد؛ آن ها که زنده َ ند و زنده نیستند؛ آن ها که می خندند و خنده شان گریه یی ست در سوگ ِ خنده ها ! برای دل های نزدیک اما جدا مانده ! من در حسرت َ م که بدانم خوش بختی چیست تا به یافتن َ ش بروم. من بی جواب ِ او بر نمی گردم. او می داند که زنده گی اینک زندانی ست ؛ که زنده گی را بی ارج کرده َ ند ! او می داند که این سکوت - اگر آن چه را که می داند بر زبان نیاورد - با این سکوت می بینم سرنوشتی را که به دست توست ، بهتر نمی کنی. ... ** "

- بهرام بیضائی این سکوت را شکست و حقیقت را گفت! اینک سندباد ِ بیضائی بودن و هم سفر ِ مرگ شدن خوش تر یا مرد ِ کور بودن ؟

باشد که هرکه این فسانه می خواند
از هزار نِی رنگ ِ جهان برهد
در پهنه ی ِ آزمایش ِ گیتی سربلند بر آید
دست ِ مِهر که دراز کند، دشنه یی در برابر نشود
روزی نرسد که نداند دوستش که ، و دشمن َ ش کیست
آمرزش بخواهید برای گوینده و شنونده
برای گردآورنده و نویسنده، که روزگار بر سر ِ این کار گذاشت؛
بگویید چنین باد و چنین تر باد !
... استاد بهرام بیضائی ...

___________________________________
پانوشت
* گفته های استاد بهرام بیضائی
** گوشه هایی از گفتارهای نمایش نامه ی هشت ُ مین سفر ِ سندباد به قلم ِ استاد بهرام بیضائی
*** جمله یی از صادق هدایت
**** جمله یی از سهراب سپهری

بررسی ی ِ معنایی و ساختاری ی ِ هشت ُ مین سفر ِ سندباد
www.lorca.persianblog.com